Ymer Prizreni: hoxha që u vu në krye të Lidhjes së Prizrenit

Kur rrëfehet historia e Lidhjes së Prizrenit, në plan të parë dalin zakonisht mendja politike e Abdyl Frashërit dhe shpata organizatore e Sulejman Vokshit. Por çdo kuvend ka nevojë për një figurë që i jep autoritet moral e legjitimitet të pakontestueshëm përpara popullit. Për Lidhjen, ai njeri ishte një hoxhë prej Opoje: Ymer Prizreni — myderrizi që vuri peshën e fesë në shërbim të kombit dhe u ngjit deri në krye të lëvizjes, si kryetar i Lidhjes dhe më vonë si kreu i qeverisë së saj të përkohshme autonome.

Pse ka rëndësi

• Myderriz nga Opoja (rreth 1820 — 1887) që vuri autoritetin fetar në shërbim të kombit dhe u ngjit kryetar i Lidhjes së Prizrenit.
• Dijetar islam i lidhur me urdhrin sufi të nakshbendinjve, ai dha legjitimitetin moral që i duhej kuvendit mbarëshqiptar përballë popullit.
• Më vonë drejtoi qeverinë e përkohshme autonome të Lidhjes — kapitali fetar i vënë në shërbim të mbijetesës së trojeve shqiptare.

Nga Opoja te medreseja e Prizrenit

Ymer Prizreni lindi rreth vitit 1820 — disa burime shënojnë 1826 — në fshatin Zgatar të krahinës malore të Opojës, në rrethinën e Prizrenit. Rrugën e diturisë e nisi në medresetë e kohës dhe u formua si dijetar islam (alim) e mësimdhënës (myderriz), i lidhur me urdhrin sufi të nakshbendinjve. Kur u kthye në Prizren, mësimdhënia në medresenë e qytetit dhe autoriteti fetar e bënë një zë me peshë në një shoqëri ku fjala e hoxhës kalonte kufijtë e xhamisë e prekte edhe çështjet publike. Ky ishte kapitali që ai do ta vinte, në pleqëri, në shërbim të një kauze krejt tokësore: mbijetesës së trojeve shqiptare.

Kreu i një kuvendi mbarëshqiptar

Viti 1877 e gjeti Ymer Prizrenin të zgjedhur deputet në parlamentin e parë osman, në ditët kur Perandoria luftonte me Rusinë dhe kur Traktati i Shën Stefanit (mars 1878) i premtonte fqinjëve sllavë copa të mëdha të tokave të banuara me shqiptarë. Ishte pikërisht ky rrezik copëtimi që e nxori Lidhjen në dritë. Në fillim të vitit 1878 Ymer Prizreni kryesoi komisionin që përgatiti Kuvendin e Përgjithshëm të Prizrenit, i cili, më 10 qershor 1878, themeloi Lidhjen Shqiptare dhe miratoi aktin e saj themelues, Kararnamen.

Brenda strukturës së re, Ymer Prizreni u radhit në krahun e patriotëve që kërkonin jo thjesht mbrojtjen e status quo-së osmane, por të drejta kombëtare — krahu i njëjtë ku bënte pjesë Abdyl Frashëri. Ndërsa kryesinë e këshillit të përgjithshëm e mbajti fillimisht Iljaz Pashë Dibra, Ymer Prizreni qëndroi në zemrën ekzekutive të Lidhjes dhe, pas riorganizimit të saj, u zgjodh kryetar i Lidhjes në tetor 1879. Autoriteti i tij fetar i dha lëvizjes diçka që asnjë memorandum nuk mund ta jepte: bindjen se çështja shqiptare nuk ishte kryengritje kundër rendit, por besë e mbajtur ndaj një atdheu.

Qeveria e përkohshme e vitit 1881

Faza më e guximshme e Lidhjes erdhi në dimrin e viteve 1880–1881, kur ajo kaloi haptazi në një program autonomist: një Shqipëri e vetëqeverisur brenda kufijve të katër vilajeteve. Në janar 1881 Ymer Prizreni u vu në krye të qeverisë së përkohshme autonome, ndërkohë që forcat e Lidhjes, nën komandën e Sulejman Vokshit e në bashkëpunim me Haxhi Zekën, morën nën kontroll Shkupin, Prishtinën e Mitrovicën. Për një çast të shkurtër, një administratë shqiptare shtrihej mbi trojet nga Shkupi te Presheva — jo si kërkesë e shkruar në letër, por si pushtet i ushtruar mbi terren. Në kufirin verior, e njëjta Lidhje kishte mbrojtur me armë Plavën e Gucinë ndaj pretendimeve të Malit të Zi, në betejat që kulmuan te Nokshiqi.

Shtypja dhe mërgimi

Pikërisht kjo prekshmëri e autoritetit shqiptar ishte ajo që Stambolli nuk mund ta duronte. Në pranverë të vitit 1881 Porta e Lartë dërgoi ekspeditën ushtarake të Dervish Pashës, e cila e shpartalloi Lidhjen dhe e riktheu rajonin nën administratën e drejtpërdrejtë perandorake. Ymer Prizreni i shpëtoi burgut duke u strehuar te malësorët e Krasniqes, në malësinë e Gjakovës; familja e tij u internua, fillimisht në Selanik e pastaj në Stamboll. Vetë ai kaloi vitet e fundit në Ulqin, ku vdiq më 12 qershor 1887 (disa burime japin 1886). Sipas kujtesës që ruajnë burimet shqiptare, arkivi i tij me dokumente të Lidhjes u zhduk — një humbje që i mori historisë shqiptare një pjesë të dëshmisë së saj për vitet themeltare.

Historia e Ymer Prizrenit tregon një të vërtetë që rri në qendër të vetë Lidhjes: shqiptarët nuk u bashkuan si një shtet që kishte tashmë kufij, por si një rrjet i lidhur nga besa, gjuha dhe një ndjenjë e përbashkët përkatësie që i priste kufijtë e vilajeteve. Se ky rrjet u shtyp me forcë në 1881 nuk do të thotë se dështoi si ide; do të thotë vetëm se u lejua të jetonte aq sa duheshin dëshmuar mundësia dhe rreziku i tij. Ymer Prizreni — hoxha që u bë kryetar — është dëshmia se, në çastin e vet themeltar, kombi e gjeti autoritetin brenda vetes.