Petro Nini Luarasi: mësuesi që kisha e mallkoi për shkronjat shqipe

Petro Nini Luarasi (Luaras, Kolonjë, 22 prill 1865 – Ersekë, 17 gusht 1911) ishte mësues, gazetar dhe veprimtar i Rilindjes Kombëtare — njeriu që mësoi shqipen kur kjo ishte krim, dhe që kisha zyrtare e mallkoi me emër. Kur perandoria e ndalonte alfabetin dhe kisha greke e shpallte se «gjuha shqipe nuk ekziston», Luarasi ktheu një region të tërë, Kolonjën dhe Korçën, në një rrjet të fshehtë shkollash. Për këtë e ndoqën njëherësh Patriarkana Ekumenike, Kisha e Kosturit dhe regjimi xhonturk — dhe, sipas kujtesës më të përhapur, për këtë e helmuan.

Nga Qestorati, ku shqipja mësohej fshehurazi

Luarasi u shkollua në seminarin greqishtfolës të Qestoratit, po nën atë mësues që do t'i jepte jo greqishten që i mësonte perandoria, por shqipen që i ndalonte ajo: Koto Hoxhi. Ky ishte modeli i tërë brezit — një kod i ndaluar, i kaluar dorë më dorë, nën hundën e institucionit që duhej ta shuante. Nga Qestorati Luarasi u kthye në fshatrat e Kolonjës dhe nisi të mësonte shqip pa leje, duke përgatitur vetë mësuesit e ardhshëm. Në një kohë kur shteti nuk njihte asnjë shkollë shqipe, secili nxënës që dilte prej tij bëhej vetë një bërthamë e re shkolle.

Mësonjëtorja e Korçës dhe rrjeti i shkollave

Më 1887, kur u hap Mësonjëtorja e parë shqipe e Korçës — shkolla e parë laike shqipe brenda kufijve osmanë — Luarasi u bë një nga shtyllat e saj. Bashkë me Thanas Sinën ai mori drejtimin e mësonjëtores pas largimit të themeluesit të parë, Pandeli Sotirit. Nuk mbeti aty: midis 1887 dhe 1893 ngriti shkolla shqipe nëpër Ersekë e Kolonjë, drejtoi shkollën e parë shqipe të motrave Qiriazi në Korçë dhe, më vonë (1909–1911), shkollën e Negovanit. Puna e tij nuk ishte një klasë e vetme, por një hartë e tërë institucionesh — pikërisht ajo që rrezikonte më shumë, sepse tregonte se një komb pa shtet mund të vetëorganizohej.

Mallkimi: kur kisha shpalli se gjuha «nuk ekziston»

Kundërshtari nuk ishte vetëm perandoria. Ishte kisha. Më 1892 kryepeshkopi grek i Kosturit, Filareti, lëshoi një qarkore drejtuar shqiptarëve ortodoksë të Kolonjës, ku Luarasin e cilësonte «renegat të mallkuar» që përhapte «masoneri dhe protestantizëm të lirë» — dhe pohonte se gjuha shqipe thjesht nuk ekzistonte. Ishte një mohim i kthyer në dogmë: jo vetëm ndalim i shkrimit, por shpallje kanonike se populli që e fliste këtë gjuhë nuk kishte të drejtë të ekzistonte si i tillë. Anatema kishtare synonte ta bënte besimtarin të zgjidhte midis shpirtit dhe gjuhës. Luarasi nuk pranoi ta bënte këtë zgjedhje — dhe pikërisht kjo e vuri në shënjestër.

Negovani dhe brezi i dëshmorëve të gjuhës

Luarasi nuk ishte i vetëm në këtë front, dhe çmimi ishte i përgjakshëm. Më 12 shkurt 1905, prifti Papa Kristo Negovani — që kremtonte meshën në shqip — u vra bashkë me të vëllanë dhe tre fshatarë të tjerë nga çeta greke (andartë), pasi kishte thënë liturgjinë shqip para peshkopit Karavangjelis. Kur më 1909 Luarasi mori drejtimin e shkollës së Negovanit, ai po zinte vendin e një dëshmori dhe po vazhdonte të njëjtën punë për të cilën ishte vrarë ai. Kjo ishte gjendja e vërtetë e alfabetit shqip në jug: një shkronjë e mbrojtur me jetë, jo një metaforë.

Libri-përgjigje: «Mallkimi i shkronjave shqipe»

Përgjigjen e tij Luarasi e la të shkruar. Në 1911, në Manastir, botoi dy vepra që e kthyen mbrojtjen e gjuhës në një akt publik e të argumentuar: «Mallkimi i shkronjave shqipe» dhe «Çpërfolja e shqiptarit». E para, e shkruar shqip e greqisht, u përball drejtpërdrejt me dekretet kishtare kundër alfabetit, duke i quajtur mohim të identitetit kombëtar në shërbim të helenizimit. Ky ishte i njëjti alfabet i Stambollit që brezi i Sami Frashërit dhe Jani Vretos e kishte kodifikuar më 1879 dhe që Kongresi i Manastirit do ta shpallte zyrtar më 1908 — kongres ku Luarasi mori pjesë si delegat. Ai nuk shkroi kundër fesë; shkroi kundër përdorimit të fesë si armë mbi një gjuhë.

Gjaku për shkronjat

Më 17 gusht 1911, në Ersekë, Petro Nini Luarasi vdiq në moshën 46-vjeçare. Sipas gjasave më të përhapura ai u helmua — një fund që kujtesa popullore ia ka lidhur pikërisht ndjekjes së Patriarkanës. Traditën e ka ruajtur edhe një amanet që i vishet: «Ruamani gjakun, se do t'ju duhet për shkrimin e gjuhës shqipe.» Shqipëria e pavarur nuk e harroi: shteti i dha më vonë titullin «Mësues i Popullit». Por trashëgimia e tij më e vërtetë nuk është një dekret. Është fakti se sot shqipja shkruhet lirisht me atë alfabet për të cilin ai u mallkua, u ndoq dhe, ka shumë të ngjarë, u vra — dhe se një mësues i fshatit Luaras u tregua më i qëndrueshëm se një perandori dhe një patriarkanë bashkë.