Person · Rilindja Kombëtare
Petro Nini Luarasi
–
Mësuesi që kisha e mallkoi për shkronjat shqipe
Mësuesi i Rilindjes që hapi shkolla shqipe kur gjuha ishte e ndaluar dhe që Patrikana greke e mallkoi me emër për shkronjat shqipe.
Petro Nini Luarasi (Luaras, Kolonjë, 22 prill 1865 – Ersekë, 17 gusht 1911) ishte mësues, gazetar dhe veprimtar i Rilindjes Kombëtare — njeriu që mësoi shqipen kur kjo ishte krim, dhe që kisha zyrtare e mallkoi me emër. Kur perandoria e ndalonte alfabetin dhe kisha greke e shpallte se «gjuha shqipe nuk ekziston», Luarasi ktheu një region të tërë, Kolonjën dhe Korçën, në një rrjet të fshehtë shkollash. Për këtë e ndoqën njëherësh Patriarkana Ekumenike, Kisha e Kosturit dhe regjimi xhonturk — dhe, sipas kujtesës më të përhapur, për këtë e helmuan.
Përmbajtja7 pjesë
Pse ka rëndësi
- Petro Nini Luarasi (1865–1911) ishte mësues, gazetar dhe veprimtar i Rilindjes që mësoi shqipen kur ajo ishte krim, duke kthyer Kolonjën e Korçën në një rrjet të fshehtë shkollash.
- E ndoqën njëherësh Patriarkana Ekumenike, Kisha e Kosturit dhe regjimi xhonturk; kisha zyrtare e mallkoi me emër dhe, sipas kujtesës më të përhapur, e helmuan.
- U formua nën Koto Hoxhin në seminarin greqishtfolës të Qestoratit — modeli i një brezi që kalonte dorë më dorë një kod të ndaluar nën hundën e institucionit që duhej ta shuante.
Nga Qestorati, ku shqipja mësohej fshehurazi
Luarasi u shkollua në seminarin greqishtfolës të Qestoratit, po nën atë mësues që do t'i jepte jo greqishten që i mësonte perandoria, por shqipen që i ndalonte ajo: Koto Hoxhi. Ky ishte modeli i tërë brezit — një kod i ndaluar, i kaluar dorë më dorë, nën hundën e institucionit që duhej ta shuante. Nga Qestorati Luarasi u kthye në fshatrat e Kolonjës dhe nisi të mësonte shqip pa leje, duke përgatitur vetë mësuesit e ardhshëm. Në një kohë kur shteti nuk njihte asnjë shkollë shqipe, secili nxënës që dilte prej tij bëhej vetë një bërthamë e re shkolle.
Mësonjëtorja e Korçës dhe rrjeti i shkollave
Më 1887, kur u hap Mësonjëtorja e parë shqipe e Korçës — shkolla e parë laike shqipe brenda kufijve osmanë — Luarasi u bë një nga shtyllat e saj. Bashkë me Thanas Sinën ai mori drejtimin e mësonjëtores pas largimit të themeluesit të parë, Pandeli Sotirit. Nuk mbeti aty: midis 1887 dhe 1893 ngriti shkolla shqipe nëpër Ersekë e Kolonjë, drejtoi shkollën e parë shqipe të motrave Qiriazi në Korçë dhe, më vonë (1909–1911), shkollën e Negovanit. Puna e tij nuk ishte një klasë e vetme, por një hartë e tërë institucionesh — pikërisht ajo që rrezikonte më shumë, sepse tregonte se një komb pa shtet mund të vetëorganizohej.
Mallkimi: kur kisha shpalli se gjuha «nuk ekziston»
Kundërshtari nuk ishte vetëm perandoria. Ishte kisha. Më 1892 kryepeshkopi grek i Kosturit, Filareti, lëshoi një qarkore drejtuar shqiptarëve ortodoksë të Kolonjës, ku Luarasin e cilësonte «renegat të mallkuar» që përhapte «masoneri dhe protestantizëm të lirë» — dhe pohonte se gjuha shqipe thjesht nuk ekzistonte. Ishte një mohim i kthyer në dogmë: jo vetëm ndalim i shkrimit, por shpallje kanonike se populli që e fliste këtë gjuhë nuk kishte të drejtë të ekzistonte si i tillë. Anatema kishtare synonte ta bënte besimtarin të zgjidhte midis shpirtit dhe gjuhës. Luarasi nuk pranoi ta bënte këtë zgjedhje — dhe pikërisht kjo e vuri në shënjestër.
Negovani dhe brezi i dëshmorëve të gjuhës
Luarasi nuk ishte i vetëm në këtë front, dhe çmimi ishte i përgjakshëm. Më 12 shkurt 1905, prifti Papa Kristo Negovani — që kremtonte meshën në shqip — u vra bashkë me të vëllanë dhe tre fshatarë të tjerë nga çeta greke (andartë), pasi kishte thënë liturgjinë shqip para peshkopit Karavangjelis. Kur më 1909 Luarasi mori drejtimin e shkollës së Negovanit, ai po zinte vendin e një dëshmori dhe po vazhdonte të njëjtën punë për të cilën ishte vrarë ai. Kjo ishte gjendja e vërtetë e alfabetit shqip në jug: një shkronjë e mbrojtur me jetë, jo një metaforë.
Libri-përgjigje: «Mallkimi i shkronjave shqipe»
Përgjigjen e tij Luarasi e la të shkruar. Në 1911, në Manastir, botoi dy vepra që e kthyen mbrojtjen e gjuhës në një akt publik e të argumentuar: «Mallkimi i shkronjave shqipe» dhe «Çpërfolja e shqiptarit». E para, e shkruar shqip e greqisht, u përball drejtpërdrejt me dekretet kishtare kundër alfabetit, duke i quajtur mohim të identitetit kombëtar në shërbim të helenizimit. Ky ishte i njëjti alfabet i Stambollit që brezi i Sami Frashërit dhe Jani Vretos e kishte kodifikuar më 1879 dhe që Kongresi i Manastirit e kishte pranuar më 1908, krahas alfabetit të ri latin — kongres ku Luarasi mori pjesë si delegat. Ai nuk shkroi kundër fesë; shkroi kundër përdorimit të fesë si armë mbi një gjuhë.
Gjaku për shkronjat
Më 17 gusht 1911, në Ersekë, Petro Nini Luarasi vdiq në moshën 46-vjeçare. Sipas gjasave më të përhapura ai u helmua — një fund që kujtesa popullore ia ka lidhur pikërisht ndjekjes së Patriarkanës. Traditën e ka ruajtur edhe një amanet që i vishet: «Ruamani gjakun, se do t'ju duhet për shkrimin e gjuhës shqipe.» Shqipëria e pavarur nuk e harroi: shteti i dha më vonë titullin «Mësues i Popullit». Por trashëgimia e tij më e vërtetë nuk është një dekret. Është fakti se sot shqipja shkruhet lirisht me atë alfabet për të cilin ai u mallkua, u ndoq dhe, ka shumë të ngjarë, u vra — dhe se një mësues i fshatit Luaras u tregua më i qëndrueshëm se një perandori dhe një patriarkanë bashkë.
Burimet
- «Mësonjëtorja e parë shqipe e Korçës», Gazeta Dielli — hapja e 1887-s, radha e drejtuesve (Pandeli Sotiri, pastaj Petro Nini Luarasi me Thanas Sinën) dhe roli i shkollës në lëvizjen kombëtare
- Petrika Tollkuçi, «161 vite nga lindja e patriotit Petro Nini Luarasi», Gazeta Telegraf — biografia (Luaras 1865 – Ersekë 1911), shkollat e Kolonjës, veprat e 1911-s dhe fundi i tij
- «Përkujtohet Petro Nini Luarasi — dekreti për titullin ‘Mësues i Popullit’», Panorama / Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave — dokumenti shtetëror dhe amaneti «Ruamani gjakun…»
- Petro Nini Luarasi — përmbledhje biografike: qarkorja e Filaretit të Kosturit (1892), Kongresi i Manastirit (1908), shkolla e Negovanit (1909–1911)
- Papa Kristo Negovani — vrasja e 12 shkurtit 1905 nga andartët për meshën në shqip, konteksti i shkollës që Luarasi drejtoi më vonë
Lidhjet
11Personat
- Koto Hoxhi — mësuesi i tij në seminarin e Qestoratit; prej tij mori shqipen e ndaluar
- Sami Frashëri — alfabeti i Stambollit (1879) që Luarasi e mbrojti kundër mallkimit
- Jani Vreto — bashkautor i po atij alfabeti të Stambollit
- Pashko Vasa — brezi që e ktheu gjuhën në fe kombëtare mbi ndarjet fetare
- Pandeli Sotiri — mësues i po asaj radhe rilindëse për shqipen e ndaluar
- Gjerasim Qiriazi — bashkëthemelues i Vëllazërisë Ungjillore (1892)
Ngjarjet
- Mësonjëtorja e Korçës — mori drejtimin e saj më 1887, pas Pandeli Sotirit, me Thanas Sinën
- Kongresi i Manastirit — delegat i kongresit që e shpalli zyrtar alfabetin (1908)
- Lidhja e Prizrenit — programi politik i të drejtave kombëtare që e parapriu
- Kongresi i Dytë i Manastirit (1910) — sekretar i kongresit të dytë, 1910
Tema
- Rilindja Kombëtare — lëvizja brenda së cilës u fut lufta për shkollën shqipe
Lajmi i fundit
- Kosumi Ibrahimi: Alban Hyseni dështoi me premtimin për uniformat shkollore
- Trump: Synoj marrëveshje afatgjatë me Iranin që ndalon armët bërthamore
- Zelensky: «Edhe nëse Trump dhe Putin janë miq, nuk na mjafton»
- Politika e Serbisë ndaj Kosovës mbetet e pandryshuar nga emrat e rinj
- I.Z.: Rrjeti ndërkombëtar i drogës drejtohej nga qelia në Shqipëri
- Frinzi: Kosova duhet ta zhbëjë Gjykatën Speciale
Lexo edhe
Personat →
Bardhyli: mbreti ilir që e mbajti Maqedoninë nën haraç
· 11 min
Hakif Zejnullahu: zëvendësi i heshtur që ra me Zahirin te Pestova
· 10 min
Pal Engjëlli: kryepeshkopi që la fjalinë më të vjetër të datuar shqip
· 11 min
Marin Barleti: dëshmitari shkodran që i dha Europës Skënderbeun
· 12 min
Hamza Kastrioti: nipi që kaloi te sulltani dhe ra rob në Ujëbardhë
· 11 min
Ilirikianët: perandorët ilirë të Romës që ndryshuan historinë
· 4 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar