Lidhja e Prizrenit (1878): kur mbrojtja e tokës u bë vetëdije kombëtare

Më 10 qershor 1878, në xhaminë Bajrakli të Prizrenit, u mblodhën rreth tetëdhjetë përfaqësues nga katër anët e trojeve shqiptare — bejlerë, klerikë, kryeparë malesh, mendimtarë. Ata nuk erdhën aty për të shpallur një komb; erdhën, fillimisht, për të shpëtuar shtëpitë e tyre. Por nga ajo mbledhje e ankthshme, e nxitur prej një harte që po ndahej mbi kokat e tyre, lindi diçka shumë më e madhe se sa e kishin menduar nismëtarët: tetë ditë më vonë, dyzet e shtatë prej tyre nënshkruan dokumentin e parë politik që fliste, qartë e me zë, në emër të një populli të vetëm. Lidhja e Prizrenit është çasti kur frika u kthye në vetëdije.

Pse ka rëndësi

• Më 10 qershor 1878 rreth tetëdhjetë përfaqësues nga të katër anët e trojeve shqiptare u mblodhën në xhaminë Bajrakli të Prizrenit; më 18 qershor dyzet e shtatë prej tyre nënshkruan Kararnamen, dokumentin e parë politik që fliste në emër të një populli të vetëm.
• Shkasi ishte Traktati i Shën-Stefanit (3 mars 1878), që i ndante trojet shqiptare mes Serbisë, Malit të Zi, Bullgarisë e Greqisë pa asnjë shqiptar në tryezë.
• Nga fundi i vitit 1880, nën ndikimin e Abdyl Frashërit, Lidhja kaloi nga mbrojtja e tokës te kërkesa për autonomi: katër vilajetet — Shkodra, Janina, Manastiri dhe Kosova — të bashkuara, me nëpunës vendas dhe me gjuhë shqipe.

Harta që u vizatua pa shqiptarët

Më 3 mars 1878, Traktati i Shën-Stefanit i mbylli Luftën Ruso-Turke duke vizatuar një Ballkan të ri — dhe në atë hartë trojet shqiptare ndaheshin lirisht mes Serbisë, Malit të Zi, Bullgarisë e Greqisë. Fuqitë e mëdha vendosën mbi popujt sikur këta të mos ekzistonin. Për shqiptarët, të cilët deri atëherë konsideroheshin nga Stambolli thjesht si nënshtetas myslimanë e të krishterë të Perandorisë, lajmi ishte një zgjim i dhunshëm: nuk mjaftonte më të ishe besnik i Sulltanit për të mbajtur token e të parëve.

Pikërisht këtu nis logjika e Rilindjes Kombëtare Shqiptare: rrezikimi i tokës e detyroi atdhetarinë të kërkonte një emër, një gjuhë, një program. Kur Kongresi i Berlinit, në verë të 1878-s, e zëvendësoi Shën-Stefanin me ndërhyrjen e Austro-Hungarisë dhe Britanisë, kufijtë u zbutën pjesërisht — por mesazhi mbeti i njëjtë: vendimi për fatin shqiptar po merrej në sallat e Evropës, ku asnjë shqiptar nuk ishte ftuar.

Nga komiteti i Stambollit te xhamia e Prizrenit

Lidhja nuk ra nga qielli. Që në dhjetor 1877, në Stamboll, një grup intelektualësh shqiptarë kishte ngritur një komitet për të drejtuar qëndresën. Shpirti i tij ishte Abdyl Frashëri, vëllai i madh i fisit që do t'i jepte kombit mendjen dhe vargun. Programi politik i Lidhjes u përpunua nga vetë mendja e Rilindjes — krahas Abdylit, dijetarë si Sami Frashëri, Pashko Vasa dhe Jani Vreto. Nuk ishin malësorë të rastit; ishin njerëz që e dinin se ç'do të thoshte një komb dhe si ndërtohej.

Më 18 qershor 1878, qëndrimet u shkruan në një dokument të quajtur Kararname — "vendimore" — të nënshkruar nga dyzet e shtatë përfaqësues të kazave, me firmat e Iljaz Pashë Dibrës e Abdullah Pashë Drenit në krye. Në fillim, teksti ishte i kujdesshëm, madje konservator: fliste për mbrojtjen e tokës "tonë", për paqe me fqinjët, dhe ende e shihte mbrojtjen brenda kornizës osmane. Kjo nuk ishte frikacakëri — ishte taktikë. Një lëvizje që sapo kishte lindur nuk mund t'i shpallte luftë njëkohësisht katër shteteve dhe Perandorisë.

Kararnameja kishte gjashtëmbëdhjetë nene: refuzonte çdo copëtim territorial, kërkonte autonomi administrative brenda kornizës osmane, garantonte mbrojtjen e jomyslimanëve dhe parashikonte një strukturë ushtarake me rreth njëqind e nëntëdhjetë mijë luftëtarë të mobilizueshëm nëpër krahina; pas saj u miratua edhe Talímati, nëntëmbëdhjetë nene administrimi të hollësishëm për çdo krahinë. Lidhja mori formë institucioni: Iljaz Pashë Dibra në krye, Abdyl Frashëri te Çështjet e Jashtme, Sulejman Vokshi te Financat, Haxhi Shabani te Çështjet e Brendshme. Dhe kur Kongresi i Berlinit u mblodh, memorandumi që delegatët i dërguan fuqive europiane nuk linte vend për keqkuptim: nuk duam të jemi turq, sllavë, austriakë apo grekë — duam të jemi shqiptarë.

Kthesa drejt autonomisë

Por idetë kanë logjikën e tyre. Nga fundi i vitit 1880, nën ndikimin e drejtpërdrejtë të Abdyl Frashërit, Lidhja kaloi nga mbrojtja e thjeshtë e tokës te kërkesa për autonomi: një province të vetme shqiptare, me katër vilajetet — Shkodra, Janina, Manastiri dhe Kosova — të bashkuara, me nëpunës vendas dhe me gjuhë shqipe. Ishte hapi që e shndërroi një lidhje vetëmbrojtjeje në një lëvizje kombëtare. Kërkesa për të bashkuar katër vilajetet ishte, në thelb, vizatimi i parë i Shqipërisë mbi hartën politike — vendi që ende nuk ekzistonte si shtet, por që tashmë ekzistonte si ide.

Pikërisht këtu Lidhja takon programin më të gjerë të Rilindjes. Mbrojtja e tokës kërkonte një popull të vetëdijshëm; vetëdija kërkonte gjuhë e shkollë. Nuk është rastësi që pak vite më vonë do të hapej Mësonjëtorja e Korçës dhe do të çelej beteja gjysmëshekullore për alfabetin shqip. Lidhja e Prizrenit ishte krahu politik dhe ushtarak i të njëjtës zgjim që, në fushën e shkronjave, po e bënte poezia e Pashko Vasës me kushtrimin "Çoniu, shqiptarë, prej gjumit çoniu".

Pushkë e diplomaci

Lidhja nuk mbeti vetëm në letër. Me rreth tridhjetë mijë burra nën armë, ajo u përball ushtarakisht me përpjekjet për t'u shkëputur Plava e Gusia. Më 4 dhjetor 1879, në Nokshiq, forcat shqiptare i thyen trupat malazeze që synonin t'i merrnin këto troje. Më pas erdhi qëndresa për Ulqinin, qytetin që Fuqitë e Mëdha vendosën t'ia dorëzonin Malit të Zi. Beteja ishte e pabarabartë — dhe humbi — por nuk ishte e kotë: si Mali i Zi ashtu edhe Greqia morën më pak tokë shqiptare nga sa ua kishte premtuar fillimisht Berlini. Gjaku i derdhur kishte një peshë diplomatike.

Kontrolli nuk ishte retorik. Më 6 tetor 1878, kur Mehmet Ali Pashë Maxhari — delegati osman i dërguar të vizatonte kufijtë e rinj — nuk pranoi të largohej nga Gjakova, u vra nga forcat shqiptare. Sulejman Vokshi mobilizoi një forcë prej njëzet mijë burrash dhe me të zmbrapsi dy ofensiva malazeze — shkurt 1879 dhe prill 1880 — duke mbajtur Hotin e Grudën. Ulqini iu dorëzua Malit të Zi vetëm në nëntor 1880, dhe vetëm nën presionin e flotave detare europiane. Në kulmin e vet, në 1881, Lidhja funksiononte si qeveri e përkohshme: kontrollonte praktikisht Vilajetin e Kosovës dhe Shkupin, mblidhte taksa dhe administronte jashtë autoritetit të Stambollit.

Shtypja — dhe fitorja e fshehur brenda saj

Kur Lidhja mori kontrollin e qyteteve të Kosovës dhe nisi të sillej si një qeveri më vete, Stambolli e kuptoi se nuk ishte më vegël besnike, por rival. Në prill 1881, Sulltan Abdyl Hamidi II dërgoi Dervish Turgut Pashën me një ushtri për ta shtypur. Prizreni ra; qëndresa e fundit u thye. Abdyl Frashëri, fillimisht i dënuar me vdekje, u burgos dhe vdiq disa vjet pas lirimit, i thyer fizikisht por jo si ide.

Si e peshon historiografia? Britannica e sheh Lidhjen si provën e parë se ekzistonte një lëvizje vërtet kombëtare shqiptare — jo thjesht fe, fis apo Perandori, por komb. Historiania Sabile Keçmezi-Basha e quan organizatën më të madhe politiko-ushtarake të shqiptarëve që nga viti 1444, pra vazhduesen e drejtpërdrejtë të Lidhjes së Lezhës. Dhe Noel Malcolm e përshkruan si një lëvizje që nisi si rezistencë ndaj transferimit të trojeve shqiptare, por që gradualisht fitoi drejtim autonomist — çka e bën jo thjesht reagim ndaj Shën-Stefanit, por projekt politik më vete.

Konica do të na mësonte të mos i zbukuronim humbjet. Lidhja e Prizrenit, ushtarakisht, dështoi: u shtyp brutalisht dhe nuk e arriti shtetin. Por dështimet kanë trashëgimtarë. Brenda tre vjetësh, një popull që Evropa e trajtonte si masë pa emër kishte nxjerrë një program, një kërkesë territoriale dhe një emër kombëtar. Çdo lëvizje e mëvonshme — Lidhja e Pejës, Kongresi i Manastirit dhe më në fund pavarësia e 1912-s — eci mbi gurin që u vu në xhaminë e Prizrenit. Atje, për herë të parë, mbrojtja e tokës u kthye në vetëdije kombëtare; dhe vetëdija, ndryshe nga ushtritë, nuk shtypet me dekret.

Lexo edhe: Lidhja e Prizrenit: dyzet e shtatë burra që e kthyen mbrojtjen e tokës në komb — eksponati i plotë.

Burimet:

• Kristo Frashëri, Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878–1881, Akademia e Shkencave (studim historik standard për temën).
• Encyclopædia Britannica, "League of Prizren" — kronologjia e themelimit, Kararname-ja, betejat e Plavës–Gusisë dhe shtypja e 1881-s.
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912, Princeton University Press — konteksti i Shën-Stefanit, Berlinit dhe kthesës drejt autonomisë.
• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History — kthesa autonomiste e Lidhjes dhe rrjeti politik që i mbijetoi shtypjes.
• Prof. Sabile Keçmezi-Basha, «Rëndësia historike dhe aktuale e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (1878)», Epoka e Re — vlerësimi si vazhduese e Lidhjes së Lezhës (1444).
• Robert Elsie, «1878 | The Resolutions of the League of Prizren» — teksti i Kararnamesë (Texts and Documents of Albanian History) — gjashtëmbëdhjetë nenet e Kararnamesë dhe Talímati.

— Redaksia ZHURMA