Lidhja e Pejës

Janar 1899. Në Pejë, nën borën e Rugovës, po mblidheshin burra që rrjeti shqiptar e njihte mirë — të njëjtin gjak, të njëjtën gjuhë, të njëjtën frikë të përbashkët se çka mbetej nga vendi po ndahej pa i pyetur. Tetëmbëdhjetë vjet më parë, një trup i ngjashëm ishte shpartalluar me forcë në Prizren. Tani, në një shtëpi peje, rrjeti po provonte të ngrihej sërish — kësaj here me emrin Lidhja e Pejës, e njohur edhe si Besa-Besë. Historia shqiptare e di këtë ritëm: e godasin, bie, dhe rilind atje ku më së paku e presin.

Çfarë ishte

Lidhja e Pejës qe një trup politiko-ushtarak i formuar në janar 1899 në Pejë (osmanisht İpek), në Vilajetin e Kosovës. Erdhi si përgjigje ndaj dy kërcënimeve që lëviznin njëkohësisht: reformat që Porta e Lartë kërkonte t'i imponojë Vilajetit të Kosovës — reforma që, sipas frikës së delegatëve, do t'u hapnin dyert pretendimeve serbe mbi territorin — dhe presionet e drejtpërdrejta serbe mbi kufijtë e vilajetit vetë. Lidhja u organizua si përgjigje e armatosur dhe diplomatike njëherësh, dhe mori përkrahje e inkurajim nga Austro-Hungaria, e cila kishte interesin e vet për të penguar zgjerimin serb drejt Adriatikut.

Pas Prizrenit: rrjeti që u ngrit prapë

Për ta kuptuar Pejën, duhet kthyer te Lidhja e Prizrenit, e formuar në 1878 si përgjigja e parë e organizuar e botës shqiptare ndaj ndarjes së tokave të saj nga fuqitë e mëdha. Ajo Lidhje u shtyp me armë nga ushtria osmane e Dervish Turgut Pashës në 1881, udhëheqësit e saj u internuan a u vranë, dhe struktura u shpërbë zyrtarisht. Por një rrjet nuk vdes vetëm sepse i digjet selia: mbeti kujtesa, mbetën lidhjet farefisnore dhe besëtare mes krahinave, mbeti përvoja se si organizohet një kuvend, si mblidhet një forcë, si shkruhet një peticion drejt Stambollit. Tetëmbëdhjetë vjet heshtjeje të detyruar nuk qenë harresë — qenë pritje. Kur reformat e reja u shfaqën si kërcënim konkret në fund të shekullit, i njëjti rrjet, me shumë prej të njëjtëve emra e familjeve, u riorganizua në Pejë. Ishte vazhdim, jo kopje.

Kuvendi i Pejës, janar 1899

Nga 23 deri më 29 janar 1899 u mbajt në Pejë një kuvend i madh — rreth 450 delegatë, sipas burimeve deri edhe 500, të ardhur jo vetëm nga Vilajeti i Kosovës por edhe përfaqësues nga Vilajeti i Manastirit dhe Vilajeti i Janinës. Ishte, në vetvete, një dëshmi e shtrirjes së rrjetit: kur rreziku prekte një cep, krerët e tjerë të botës shqiptare vinin, sepse e dinin që kufijtë e rrezikut nuk përkonin me kufijtë e vilajeteve. Më 28 janar delegatët ranë dakord të formonin Lidhjen, dhe të nesërmen, më 29 janar, u kryen dy akte themeltare: u betua besa mbi Kur'an, dhe u zgjodh kryetar i Komitetit Haxhi Zeka, plak lufte nga Tropoja që kishte qenë vetë anëtar i Komitetit Qendror të Lidhjes së Prizrenit njëzet vjet më parë. Programi që dolën ta miratonin kishte dymbëdhjetë pika, shumica prej tyre të përqendruara te mbrojtja e territorit dhe besnikëria formale ndaj Sulltanit — një Lidhje konservatore në formë, jo revolucionare. Por brenda atyre dymbëdhjetë pikave gjendej një farë e vetme që shkonte përtej mbrojtjes: kërkesa për arsim në gjuhën shqipe. Ishte pika që tregonte se çfarë po lindte pas maskës së besnikërisë osmane — një ide kombëtare, ende e ndrojtur, por e gjallë.

Besa si armë politike

Ajo që ndau Lidhjen e Pejës nga çdo tjetër tubim krahinor ishte përdorimi i besës jo si formulë e thjeshtë mikpritjeje, po si teknologji politike. Betimi i 29 janarit pezulloi gjakmarrjet në gjithë rajonin — akt që në shoqërinë e Kanunit barazohej me çarmatosjen e brendshme të vetes. Familje që ishin në hasmëri prej brezash u detyruan të flinin njësoj, sepse Lidhja e kishte kuptuar diçka të thjeshtë e të rëndë njëkohësisht: një popull që digjet nga brenda nuk mund të mbrohet nga jashtë. Besa u kthye nga mekanizëm i paqes shtëpiake në kusht paraprak të luftës kombëtare. Kjo është arsyeja pse emri i dytë i Lidhjes — Besa-Besë, "besë për besë" — nuk ishte thjesht poetik. Ishte përshkrim i saktë i mekanikës: besa e brendshme u shkëmbye për besën e jashtme, atë ndaj çështjes së përbashkët.

Midis dy zjarreve

Lidhja e Pejës veproi në një hapësirë të ngushtë e të rrezikshme. Nga njëra anë, Porta e Lartë donte besnikëri pa autonomi — donte ushtarë e taksa nga shqiptarët, jo një vilajet të vetin. Nga ana tjetër, rrethet serbe e shihnin çdo organizim shqiptar në Kosovë si pengesë për synimet e tyre territoriale, dhe punonin njëkohësisht me diplomaci e me agjentë të fshehtë. Austro-Hungaria e mbështeti Lidhjen sepse i shërbente interesit të vet gjeopolitik — të kufizonte depërtimin serb drejt bregdetit — jo sepse ndante synimin final të lëvizjes shqiptare. Kërkesa e Lidhjes ishte modeste në letër: një vilajet autonom shqiptar brenda kufijve të Perandorisë Osmane, jo shkëputje. Por vetë fakti që 450 burra nga tri vilajete ishin gati të betoheshin e të armatoseshin për të, e bënte Lidhjen të rrezikshme për të tria palët njëherësh — Stambollin, Beogradin, dhe çdo fuqi që preferonte një Ballkan shqiptaresh të përçarë e të pambrojtur.

Shtypja dhe plumbi i 1902-shit

Ashtu si Prizreni para saj, Peja u përball me forcën. Në vitin 1900 ushtria osmane goditi Lidhjen pas një përplasjeje të armatosur, dhe veprimtaria e saj organizative u mbyll. Por shtypja ushtarake nuk mjaftoi për t'i heshtur krerët e saj — prandaj erdhi rruga tjetër, ajo e plumbit të fshehtë. Më 21 shkurt 1902, në Pejë, Haxhi Zeka u vra nga Adem Zajmi, agjent i qarqeve shoviniste serbe, me mbështetjen a të paktën me pëlqimin e heshtur të autoriteteve osmane vendore. Ishte vrasje me shenjë të qartë politike: hiqe kryetarin, dhe struktura mbetet pa qendër. E njëjta logjikë kishte funksionuar edhe kundër Lidhjes së Prizrenit njëzet vjet më parë — godit kokën, jo vetëm trupin. Zeka, që kishte luftuar krah Bajram Curri në kryengritjet e 1893-shit dhe krah Sulejman Vokshit e Kadri Bajrit në vitet 1881 dhe 1884–85, ra si njëri prej atyre burrave që rrjeti shqiptar humbiste vazhdimisht, brez pas brezi, pikërisht kur dukeshin më të domosdoshëm.

Trashëgimia

Lidhja e Pejës nuk arriti vilajetin autonom që kërkoi. Por ashtu si Prizreni, ajo la diçka që nuk vritej me plumb: precedentin, gjuhën organizative, kujtesën se një kuvend prej katërqind e ca burrash mund të betohej mbi besë dhe të pezullonte gjakmarrjet për një çështje më të madhe se fisi. Ai precedent nuk u zbeh — u trashëgua. Kur, një dekadë e gjysmë më vonë, figura si Isa Boletini dhe Hasan Prishtina u ngritën si zëdhënës të lëvizjes kombëtare kosovare, ata nuk filluan nga zeroja — vazhduan një fill që Prizreni e kishte hapur dhe Peja e kishte mbajtur gjallë përmes shtypjes dhe gjakut. Fillimi 1878, vazhdimi 1899, pika e mbërritjes 1912: rrjeti shqiptar, sado herë të goditur, vazhdoi të gjente rrugë të ngrihej prapë.