Vëllezërit Frashëri: tre vëllezër që ndërtuan idenë e Shqipërisë

Ka fshatra që historia i harron sapo i krijon, dhe ka fshatra që e mbajnë historinë mbi supe. Frashëri i Përmetit — sot pak më shumë se katërqind shpirtra në zemër të pyllit të Hotovës — i përket llojit të dytë. Prej tij, brenda një brezi të vetëm të shekullit XIX, dolën tre vëllezër që midis tyre ndërtuan tri shtyllat mbi të cilat qëndron ende ideja moderne e Shqipërisë: politikën, poezinë dhe mendimin. Abdyli i dha zërin politik, Naimi i dha shpirtin në varg, Samiu i dha arkitekturën intelektuale. Të tre bashkë, pa u marrë vesh ndoshta kurrë plotësisht, kryen punën që zakonisht i takon një kombi të tërë.

Ishin bij të një familjeje bektashiane me rrënjë në medresenë dhe në teqenë e fshatit — një botë ku Lindja dhe perëndimi takoheshin pa u përplasur. Kjo trashëgimi shpjegon shumë: tolerancën fetare që do ta predikonin më vonë, kulturën e gjerë orientale e europiane, dhe atë ndjenjë se shqiptari mund të jetë njëkohësisht besimtar, qytetar osman dhe atdhetar. Vepra e tyre është një kapitull qendror i Rilindjes Kombëtare — momenti kur një popull i ndarë nga perandoritë mësoi të kujtohej si komb.

Abdyli: zëri politik i një kombi pa shtet

I madhi i tre vëllezërve, Abdyl Frashëri (1839–1892), e nisi atje ku të tjerët do ta vazhdonin: në politikë. Deputet në Parlamentin osman të viteve 1876–1877, ai e kuptoi shpejt se reformat e Stambollit nuk do ta shpëtonin Shqipërinë nga copëtimi që po përgatitnin fqinjët. Kur në qershor 1878 u mblodh Lidhja e Prizrenit, Abdyli u bë një nga drejtuesit e saj kryesorë dhe zëri më i qartë i krahut autonomist — atij që kërkonte një Shqipëri të vetëqeverisur nën sovranitetin osman, jo thjesht mbrojtjen e disa kufijve.

Ishte vizion i guximshëm për kohën dhe e pagoi shtrenjtë. Pas shtypjes së Lidhjes nga vetë Porta e Lartë në vitin 1881, Abdyli u kap, u dënua fillimisht me vdekje, dënim që iu zbut në punë të rëndë. Vuajti vite burgu — pjesën më të madhe në kalanë e Prizrenit — dhe doli i thyer nga shëndeti më 1886. Vdiq në Stamboll gjashtë vjet më vonë, pa e parë idenë e tij të mishëruar. Por kishte vendosur themelin: nocionin se shqiptarët kishin të drejtë jo vetëm të mbroheshin, por të qeveriseshin vetë. Roli i tij analizohet më gjerë te profili Abdyl Frashëri: zëri politik i Lidhjes së Prizrenit.

Naimi: atdheu i ndërtuar në varg

Aty ku Abdyli foli në sallat e Stambollit, Naim Frashëri (1846–1900) foli në zemra. Poet i lindur, ai shkroi fillimisht persisht — gjuhën që e kishte mësuar në frymën bektashiane — para se ta kthente talentin e tij nga gjuha shqipe, atëherë e ndaluar nëpër shkolla e shtypshkronja. Me Bagëti e bujqësia (1886) i dha shqipes një atdhe baritor, idilik, të prekshëm; me Lulet e verës (1890) i dha lirikën; me epin Histori e Skënderbeut (1898) i dha një kujtesë heroike; me Qerbelanë i dha thellësinë shpirtërore.

Naimi nuk ishte vetëm poet i bukur — ishte poet i nevojshëm. Në një kohë kur shqipja konsiderohej gjuhë malësorësh e padenjë për letërsi, ai dëshmoi të kundërtën me secilin varg. Prandaj kombi e shpalli "poet kombëtar" jo si nderim sentimental, por si pranim i një borxhi: ai e bëri gjuhën të meritueshme për atdhe. Trajektorja e tij e plotë rrëfehet te Naim Frashëri: poeti që i dha gjuhës shqipe një atdhe në varg, dhe vargu i tij hyn në kanunin e gjerë të letërsisë së Rilindjes.

Samiu: enciklopedisti që projektoi shtetin

Më i vogli, Sami Frashëri (1850–1904), ishte mendja sistematike e familjes — dhe një nga intelektualët më të mëdhenj që prodhoi Perandoria Osmane në tërësi. Në Stamboll ai u bë leksikograf dhe enciklopedist i klasit të parë: hartoi Kâmûs-ı Türkî-n, fjalorin e gjuhës turke që përdoret ende si referencë, dhe gjashtë vëllimet monumentale të enciklopedisë Kâmûsü'l-A'lâm (1889–1899), mijëra faqe gjeografie, historie e kulturash. Ironia është e thellë: njeriu që reformoi gjuhën turke ishte njëkohësisht arkitekti i shqiptarizmit modern.

Sepse Samiu nuk i ndau kurrë të dyja. Më 1879 ndihmoi në krijimin e Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip në Stamboll dhe propozoi një alfabet me bazë latine — kontribut qendror në luftën gjysmëshekullore për çështjen e alfabetit. Por kryevepra e tij politike erdhi më 1899: traktati Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë, ku, për herë të parë me kthjellësi të plotë, parashtroi domosdoshmërinë e një Shqipërie të pavarur, me shkolla në gjuhën amtare e me kulturë kombëtare. Ishte projekti i shtetit i shkruar dekada para se shteti të lindte. Mendimi i tij sistematik shtjellohet te Sami Frashëri: enciklopedisti që projektoi shtetin para se të lindte.

Tre rrugë, një ide

Çfarë e bën rastin Frashëri kaq të rrallë nuk është thjesht talenti i shumëfishtë, por ndarja e punës. Abdyli rrezikoi trupin në politikë; Naimi zgjoi ndjenjën në letërsi; Samiu ndërtoi skeletin intelektual e gjuhësor. Asnjëri vetëm nuk do të kishte mjaftuar. Një ide kombëtare ka nevojë për dikë që e mbron, dikë që e bën të dashur, dhe dikë që e bën të mendueshme — dhe Frashërllinjtë i mbuluan të tria nga i njëjti vatër.

Konica do të na kërkonte ndershmëri, dhe ndershmëria do thoshte se as Frashërllinjtë nuk ishin përtej kritikës: vizioni autonomist nën Portë u tregua i pamjaftueshëm; mbështetja te trashëgimia osmane do të vjetërohej shpejt nga rrjedha e ngjarjeve. Por kjo nuk e zvogëlon arritjen — e vendos atë në kohë. Ata punuan me mjetet e epokës së tyre, dhe i shfrytëzuan deri në fund. Kur Shqipëria u shpall e pavarur më 1912, ajo u shpall mbi një gjuhë që Naimi e kishte fisnikëruar, mbi një ide shteti që Samiu e kishte projektuar, dhe mbi një precedent politik që Abdyli e kishte paguar me lirinë e tij. Tre vëllezër nga një fshat malor — dhe një komb që ende u qëndron borxhli.

Burimet:

• Sami Frashëri — Wikipedia (datat 1850–1904; Kâmûsü'l-A'lâm, Kâmûs-ı Türkî, Shqipëria ç'ka qenë… 1899, Shoqëria e Stambollit 1879, alfabeti 1879)
• Abdyl Frashëri — Wikipedia (1839–1892; deputet osman 1876–77; Lidhja e Prizrenit 1878; burgimi në Prizren 1882–85)
• Babel Web Anthology / Babelmatrix — Naim Frashëri, biografi (1846–1900, poeti kombëtar)
• "Rilindja: the Albanian national awakening", Encyclopedia of Romantic Nationalism in Europe (ernie.uva.nl)

— Redaksia ZHURMA