Aristidh Kola: juristi arvanitas që rizbuloi shqipen e Greqisë

Aristidh Kola (Kaskaveli, 8 korrik 1944 – Athinë, 1 tetor 2000) ishte avokati grek që braktisi sallën e gjyqit për t'i dhënë zë një populli që kishte harruar se kishte një zë: arvanitasve, shqipfolësit e vjetër të Greqisë. Në një jetë të vetme ai mblodhi fjalorë, themeloi revista e shtëpi botuese, dhe u përpoq të rikthente në kujtesë atë që historia zyrtare greke e kishte fshirë me kujdes — se ishujt e Luftës së Pavarësisë, Hidra, Speca e Psara, dhe malësorët suliotë kishin folur shqip para se të flisnin greqisht. Puna e tij tregon një hall të vjetër të botës shqiptare: një rrjet i shpërndarë mes perandorish e shtetesh, i mbajtur bashkë nga gjuha, që kurrë nuk u lejua ta quante veten me emrin e vet.

Kaskaveli, 1944: një fëmijë mes dy gjuhëve

Kola lindi më 8 korrik 1944 në Kaskaveli — një fshat i Beotisë në Greqinë e Mesme, i pagëzuar më vonë me emrin grek Leontari, siç u ndodhi qindra fshatrave arvanitase gjatë shekullit XX. Arvanitasit janë pasardhësit e valëve shqiptare që zbritën drejt jugut mes shekujve XIII dhe XVI: sipas regjistrave osmanë të viteve 1460, rreth 41% e familjeve të Peloponezit ishin shqipfolëse. Gjuha e tyre, arvanitishtja, është një e folme e degës toske të shqipes — e njëjta rrënjë që mban gjallë arbëreshët e Italisë dhe çamët e Epirit. Kola u rrit duke e folur atë në shtëpi dhe greqishten në shkollë, në një kohë kur shteti grek e trajtonte arvanitishten jo si trashëgimi, por si turp që duhej harruar.

Nga salla e gjyqit te folklori

Ai studioi drejtësi në Athinë dhe punoi si avokat nga viti 1968 deri më 1980. Rreth të dyzetave, jeta e tij mori një kthesë: e la profesionin e sigurt të juristit dhe iu përkushtua tërësisht studimit të arvanitasve — gjuhës, këngëve, prejardhjes, kujtesës së tyre. Ishte një zgjedhje e vështirë në Greqinë e asaj kohe. Nën regjimin e 4 Gushtit (1936–1941) dhe sidomos nën juntën e kolonelëve (1967–1974), përdorimi i arvanitishtes ishte shkurajuar e ndëshkuar hapur; brezi i Kolës ishte rritur duke mësuar se identiteti arvanitas duhej mbajtur i fshehtë. Duke shkruar për të hapur, ai theu një tabu.

"Arvanitasit dhe prejardhja e grekëve" (1983)

Vepra e tij kryesore, Arvanitasit dhe prejardhja e grekëve, doli më 1983 dhe u ribotua nëntë herë brenda një dekade — një sukses i jashtëzakonshëm për një libër kaq të papërshtatshëm politikisht. Në të, Kola argumentonte se arvanitasit nuk ishin të huaj në Greqi, por një nga shtyllat e vetë kombit grek modern: kryengritësit që dogjën flotën osmane në 1821 — Laskarina Bubulina, Andrea Miaulis, kapedanët e Hidrës e të Specës — dhe heronjtë suliotë si Marko Boçari, shpesh flisnin shqip. Ai vijoi me Gjuha e perëndive (1989) dhe me dy fjalorë — një fjalor ndreqës të fjalëve arvanite dhe një fjalor krahasues të gjuhës shqipe — duke mbledhur e ngulitur në letër një gjuhë që po tretej nga goja në gojë.

Këtu duhet dalluar puna nga teza. Dokumentimi i tij gjuhësor — regjistrimi i arvanitishtes, lidhja e saj me toskërishten, harta e fshatrave shqipfolëse — qëndron mbi themel të fortë dhe njihet nga gjuhësia. Por Kola shkoi më tej, duke pohuar se grekët e arvanitasit ndanin një rrënjë të përbashkët "pellazgjike" dhe se shumë fjalë greke rridhnin nga shqipja — pohime që historiografia dhe gjuhësia bashkëkohore i trajtojnë si të pambështetura. Ekspozita e tregon këtë ndarje ashtu siç është: filologun e kujdesshëm nga njëra anë, dhe mitin romantik të prejardhjes nga ana tjetër. Vlera e tij e vërtetë nuk qëndron te teza pellazgjike, por te fakti se ai i ktheu dinjitetin një gjuhe që i kishin thënë ta harronte.

Besa, Arvanoni dhe shtëpia botuese Thamiras

Kola nuk mbeti te libri. Më 1985 organizoi koncertin e parë të muzikës arvanitase në Greqi — një akt publik guximtar në një vend ku kjo trashëgimi mbahej brenda mureve të shtëpisë. Më 1995 themeloi shtëpinë botuese Thamiras, që botonte autorë arvanitas e shqiptarë, dhe drejtoi revistat Besa dhe Arvanon (kjo e fundit e nisur më 1997 si e përtremujshme). Zgjedhja e emrit Besa nuk ishte e rastit: fjala më e shenjtë e kodit shqiptar — fjala e dhënë, e pathyeshme — u bë flamuri i një rilindjeje të vogël kulturore. Ai drejtoi edhe shoqatën arvanitase "Marko Boçari", të pagëzuar me emrin e heroit suliot që vetë kishte shkruar një fjalor shqip-greqisht në Korfuz njëqind e ca vjet më parë — një zinxhir i heshtur kujtese nga një brez lexikografësh arvanitas te tjetri.

Kosova, besa dhe rrjeti që s'u lejua të ngrihej

Skepticizmi i Kolës ndaj shtetit nuk e ktheu kurrë kurrizin ndaj kombit. Në vitet '90, kur Kosova rënkonte nën Sllobodan Millosheviçin, ai i dha mbështetje morale çështjes shqiptare dhe botoi vepra mbi shkeljet e të drejtave të njeriut atje — duke lidhur në një fill të vetëm arvanitasit e Beotisë, çamët e dëbuar të Epirit dhe kosovarët e shtypur. Ky është throughline-i i tërë jetës së tij: bota shqiptare si një rrjet i vetëm, i copëtuar mes kufijsh e mohuar nga shtetet që e strehonin, por i pandashëm në gjuhë e në kujtesë.

Aristidh Kola vdiq nga leukemia më 1 tetor 2000 në Athinë, 56 vjeç, me fjalorin arvanitas ende të papërfunduar. Shqipëria e nderoi me dekorata nga presidentët Sali Berisha e Rexhep Mejdani; Kosova e shpalli qytetar nderi të Skënderajt dhe e dekoroi më 2004; më 2022 mori "Nderin e Kombit", çmimin më të lartë shqiptar. Njohja erdhi pas vdekjes, siç i ndodh shpesh atij që flet kur heshtja është më e rehatshme. Por vepra mbeti: dëshmia se një gjuhë e vogël, e mbajtur gjallë nga besa e disa njerëzve kokëfortë, nuk vdes derisa dikush guxon ta shkruajë.