Nikolla Naço: kolonia e Bukureshtit dhe shkolla shqipe larg atdheut

Rilindja Kombëtare nuk u mendua vetëm brenda kufijve që Perandoria Osmane i kishte vënë shqiptarëve. Aty ku atdheu nuk e lejonte një shkollë a një gazetë në gjuhën e vet, kombi i shpërndarë i ngrinte ato larg — në Stamboll, në Sofje, në Egjipt, në Bukuresht. Nikolla Naço (1843–1913) është njeriu që e ktheu koloninë shqiptare të Bukureshtit në një prej këtyre nyjeve: një shoqëri, një gazetë dhe një shkollë normale shqipe, të gjitha të ngritura në një kryeqytet të huaj, sepse në shtëpi ishin të ndaluara.

Nga Korça, në Nil e në Danub

Naço lindi më 1843 në Korçë, në një nga qytetet ku ndjenja kombëtare shqiptare do të merrte më pas formë institucionale. I ri, mori rrugën e mërgimit — fillimisht drejt Egjiptit, ku u përfshi në lëvizjen kombëtare të kolonisë shqiptare, dhe më pas drejt Rumanisë. Në Bukuresht gjeti një bashkësi tregtarësh e mësuesish shqiptarë tashmë të organizuar, dhe pikërisht aty vendosi ta bënte veprimtarinë e jetës së vet.

Shoqëria «Drita» dhe përçarja e vitit 1887

Më 1884 Naço iu bashkua shoqërisë shqiptare «Drita» të Bukureshtit dhe u zgjodh kryetar i saj. Shpejt hyri në kundërshti me udhëheqjen e vjetër e të pasur të kolonisë, të cilën e qortonte për ngadalësi në çështjet kulturore dhe për mungesën e një organi të shtypit. Nga kjo përçarje me themeluesin e hershëm, Anastas Avramidhi-Lakçe, lindi një ndarje: më 9 janar 1887 Naço me grupin e vet themeloi një shoqëri të re, sërish me emrin «Drita». Ata që i qëndruan Avramidhit u organizuan më vonë te shoqëria rivale «Dituria».

«Shqiptari» — gazeta më e vjetër shqipe në Rumani

Instrumenti kryesor i Naços ishte shtypi. Më 1888 nisi të botonte gazetën «Shqiptari», gazeta më e vjetër shqipe e botuar në Rumani. Dilte javore dhe përmbante shkrime në tri gjuhë — shqip, rumanisht e frëngjisht — një zgjedhje që tregonte njëherësh publikun e saj: mërgatën shqiptare, mikpritësit rumunë dhe opinionin evropian, të cilit Naço i drejtohej me memorandume krahas Portës së Lartë. Gazeta doli, me ndërprerje, deri rreth vitit 1903.

Shkolla Normale «Drita» (1892)

Kurorëzimi i punës së kolonisë ishte shkolla. Më 1892 shoqëria «Drita» hapi në Bukuresht Shkollën Normale Shqipe «Drita» — një normale që synonte të përgatiste mësues për shkollat shqipe — dhe Naço u caktua drejtor i saj. Kjo ishte logjika e Rilindjes në diasporë: aty ku Perandoria e ndalonte mësimin në shqip, kolonia e financonte dhe e ndërtonte jashtë, në pritje të ditës kur ai do të kthehej në atdhe.

Dy rrugë për të njëjtin atdhe

Ndarja mes Naços dhe kundërshtarëve të tij nuk ishte thjesht personale; ishte edhe një mosmarrëveshje mbi rrugën. Naço mbronte mendimin se çlirimi i Shqipërisë do të kërkonte mbështetjen e fuqive të mëdha të jashtme, dhe punoi për bashkëpunimin arumun–shqiptar që të siguronte ndihmën rumune. Krahu tjetër — ai i shoqërisë «Drita»/«Dituria» — këmbëngulte te mbështetja në forcat e veta, pa ndërhyrje të huaja. Kur Sami Frashëri, zëri drejtues i lëvizjes në Stamboll, i dha krah «Diturisë», ndikimi i Naços u dobësua. Në Bukuresht ai qe edhe mjeshtër i madh i një loxhe masonike, një tjetër rrjet përmes të cilit lëvizte ndikimi i kohës.

Rrjeti i kolonive

Historia e Naços lexohet më mirë jo si ajo e një njeriu të vetëm, por si ajo e një nyjeje në një rrjet. Në të njëjtat dekada, gazeta «Drita» e Shahin Kolonjës mbante gjallë koloninë e Sofjes; Faik Konica botonte jashtë atdheut; dhe më vonë Dielli do të bëhej organi i shqiptarëve të Amerikës, ashtu si «Shqiptari» ishte ai i shqiptarëve të Rumanisë. Ndërkohë, brenda kufijve, Mësonjëtorja e parë shqipe e Korçës (1887) dhe mësues si Koto Hoxhi bënin të njëjtën betejë për shkollën në gjuhën amtare. Të gjitha këto fije — shoqëritë, gazetat, shkollat — do të lidheshin te Kongresi i Manastirit, ku alfabeti i njësuar u bë kodi i përbashkët i një kombi që kishte mësuar të organizohej i shpërndarë. Naço nuk qe një hero pa të meta; përçarjet e Bukureshtit ishin të vërteta. Por vepra e tij dëshmon një ligjësi të Rilindjes: kur atdheu ndalohej, kombi i ndërtonte institucionet e veta atje ku mundej, dhe i mbante deri sa të vinte koha t'i kthente në shtëpi.