Person · Pavarësia
Luigj Gurakuqi
–
Alfabeti, flamuri dhe një plumb në Bari
Ministri i Arsimit i Pavarësisë dhe bashkëhartuesi i alfabetit të Manastirit — i vrarë në mërgim, 1925
Luigj Gurakuqi (Shkodër, 19 shkurt 1879 – Bari, 2 mars 1925) është një nga arkitektët e heshtur të shtetit shqiptar: njeriu që ndihmoi të vulosej alfabeti i një kombi në Manastir, që si ministër i parë i Arsimit hodhi në Vlorë themelet e shkollës kombëtare, dhe që e mbylli jetën i vrarë në një mërgim italian, nga dora e një kushëriri, për një revolucion që kishte guxuar ta bënte. Jeta e tij lidh në një fill të vetëm katër vende — Shkodrën françeskane, kolegjin arbëresh të Kalabrisë, kongresin e shkronjave në Manastir dhe kuvendin e Vlorës — dhe tregon se sa i ngushtë ishte, në të vërtetë, brezi që ndërtoi Shqipërinë: një rrjet i vogël mësuesish, poetësh e klerikësh që e mbanin kombin bashkë me gjuhën para se ta mbanin me kufirin.
Përmbajtja8 pjesë
Pse ka rëndësi
- Luigj Gurakuqi (Shkodër 1879 – Bari 1925) ishte nënkryetar i Kongresit të Manastirit (nëntor 1908) dhe anëtar i komisionit që vulosi alfabetin latin të shqipes — një kod i vetëm shkrimi për një komb që perandoria nuk e njihte.
- Më 1 dhjetor 1909 u çel Shkolla Normale e Elbasanit me Gurakuqin drejtor të parë: shkolla që prodhoi vetë mësuesit e shkollës shqipe, sepse një alfabet pa mësues mbetet armë pa krahë.
- Ministër i Arsimit në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës më 1912, vendosi arsimin fillor të detyrueshëm për djem e vajza; më 1924 mori Ministrinë e Financave në qeverinë e Fan Nolit.
- U vra më 2 mars 1925 pranë Hotel Cavour në Bari nga një kushëri i tij; dëshmitë historike e publicistike — jo një vendim gjyqësor — e lidhin porosinë me regjimin e Ahmet Zogut.
Shkodra, San Demetro dhe shkolla e De Radës
Gurakuqi u rrit në Shkodrën katolike të fundshekullit XIX, qytet ku kisha françeskane dhe jezuite mbanin gjallë një traditë shkollimi kur shteti osman nuk njihte shkollë shqipe. Pasi mbaroi Kolegjin Saverian të qytetit, ai u nis drejt jugut të Italisë, në kolegjin arbëresh të Shën Mitër Koronës (San Demetrio Corone) në Kalabri — vatra e diasporës arbëreshe që kishte ruajtur shqipen për pesë shekuj. Aty ra nën ndikimin e Jeronim De Radës, patriarkut të letërsisë arbëreshe, dhe kuptoi diçka që do ta udhëhiqte gjithë jetën: se një popull i shpërndarë mes perandorish mbahet bashkë jo nga shteti, por nga fjala e shkruar. Më pas mori diplomën në shkencat e natyrës dhe studioi mjekësi në Napoli (1901–1906). U kthye jo si mjek, por si mësues i gjuhës.
Manastiri 1908: shkronjat e një kombi
Në nëntor 1908, kur delegatët e mbarë trojeve u mblodhën në Kongresin e Manastirit për të zgjidhur çështjen që i kishte ndarë rilindësit për dekada — me cilat shkronja shkruhet shqipja — Gurakuqi ishte mes zërave vendimtarë. Si nënkryetar i kuvendit dhe anëtar i komisionit të alfabetit, ai punoi për formulën që fitoi: alfabeti latin, praktik e i njësuar, që i dha kombit një kod të vetëm të shkrimit. Kjo nuk ishte çështje ortografie. Në një perandori që e mohonte ekzistencën e një kombi shqiptar, vendosja e një alfabeti të përbashkët ishte akt themelues — deklarata se ekziston një gjuhë e vetme, pra një popull i vetëm, nga Shkodra te Çamëria dhe nga Kalabria te Manastiri.
Normalja e Elbasanit: shkolla që krijoi mësuesit
Një alfabet pa mësues mbetet armë pa krahë. Problemi më i thellë i shqipes nuk ishte mungesa e shkollave, por mungesa e njerëzve që mund të jepnin mësim në gjuhën amtare. Këtu Gurakuqi la gjurmën e tij më konkrete institucionale. Kongresi i Elbasanit (2–10 shtator 1909) vendosi të hapte shkollën e parë normale — atë që do të prodhonte vetë mësuesit — dhe më 1 dhjetor 1909 u çel Shkolla Normale e Elbasanit, me Gurakuqin drejtor të saj të parë. Brenda mureve të saj u formua brezi i parë i mësuesve të shkollës shqipe, ata që do ta shpërndanin abetaren nga Shkodra në Çamëri. Nën trysninë e autoriteteve osmane shkolla u përndoq e u mbyll herë pas here, por fara ishte mbjellë: kur erdhi Pavarësia më 1912, kombi tashmë kishte një bërthamë mësuesish të gatshëm ta mbanin gjallë shkollën në gjuhën e vet.
Flamuri i Vlorës dhe shkolla e parë kombëtare
Katër vjet më vonë, kur Perandoria Osmane po shembej nën Luftën e Parë Ballkanike, Gurakuqi qëndroi krah Ismail Qemalit në rrugën drejt Pavarësisë — e shoqëroi në takimet diplomatike të Bukureshtit e Vjenës dhe mbërriti në Vlorë më 27 nëntor 1912, një ditë para shpalljes. Në Qeverinë e Përkohshme që doli nga kuvendi i Vlorës, ai mori Ministrinë e Arsimit. Ndër aktet e tij të para vendosi arsimin fillor të detyrueshëm për djem e vajza — një ligj i guximshëm për një shtet që sapo kishte lindur pa thesar, pa administratë e pa kufij të njohur. Gurakuqi e kuptonte se pavarësia politike do të mbetej bosh pa shkollën shqipe: shteti fitohej me armë, por kombi ruhej me abetare.
Revolucioni i Qershorit dhe mërgimi
Në dekadën e trazuar që pasoi, Gurakuqi mbeti në krahun demokratik e përparimtar të politikës së re shqiptare. Kur Revolucioni i Qershorit 1924 rrëzoi qeverinë e Ahmet Zogut dhe solli në pushtet qeverinë e Fan Nolit, ai mori Ministrinë e Financave — dhe, sipas historiografisë, arriti të mbyllte një buxhet me tepricë pavarësisht borxhit të trashëguar, dëshmi e ndershmërisë që miqtë e armiqtë ia njihnin. Por eksperimenti demokratik zgjati vetëm gjashtë muaj. Në dhjetor 1924 Zogu u kthye me forcë nga Jugosllavia, dhe drejtuesit e revolucionit — Noli, Bajram Curri, Gurakuqi — u shpërndanë në mërgim ose në male. Gurakuqi mori rrugën e Italisë, ashtu si dikur, por këtë herë jo si student — si i përndjekur.
Nata te Hotel Cavour
Në mbrëmjen e 2 marsit 1925, duke dalë nga darka pranë Hotel Cavour në Bari, Luigj Gurakuqi u qëllua për vdekje. Dorasi ishte Baltjon (Balto) Stambolla, një kushëri i tij — një atentat i hidhur brenda të njëjtit gjak. Dëshmitë e mëvonshme e lidhin vrasjen me regjimin e Zogut: Gurakuqi shihej si figura më e aftë e opozitës, njeriu që mund të organizonte një revolucion të ri, dhe burime të kohës e më vonë përmendin si porositës Ahmet Zogun bashkë me njerëz të rrethit të tij. Këto atribuime i përkasin dëshmisë historike e publicistike, jo një vendimi gjyqësor — por përsëritja e së njëjtës skemë ndaj kundërshtarëve të Zogut jashtë vendit u dha atyre peshë. Gurakuqi vdiq 46 vjeç, në një kafene të huaj, larg qytetit që kishte dashur ta shkolonte në shqip.
Trashëgimia
Ironia e fundit është tipike për fatin shqiptar: shteti që u ngrit mbi punën e Gurakuqit e la të vritej, dhe një shtet tjetër — regjimi komunist — ia riatdhesoi eshtrat më 1957 dhe e shpalli "Hero i Popullit", duke ia përvetësuar figurën për vete. Sot Universiteti i Shkodrës mban emrin e tij, dhe vargjet që ai shkroi nën pseudonime si Jakin Shkodra e Lekë Gruda — kushtuar mësonjëtoreve të para — lexohen ende si himn i një brezi që besoi se alfabeti është atdhe. Gurakuqi mbetet dëshmia se Pavarësia nuk u bë nga gjeneralë e mbretër, por nga një rreth i ngushtë mësuesish e poetësh; dhe se ata shpesh e paguan atdheun me jetën, nga dora e bashkëkombësve të vet.
Burimet
Kjo faqe mbështetet në historiografinë e vendosur mbi Rilindjen, Pavarësinë dhe Revolucionin e Qershorit 1924, përfshirë veprën e albanologut Robert Elsie mbi letërsinë dhe figurat e Rilindjes, si dhe raportimin e kujtesës publike shqiptare për atentatin e 2 marsit 1925 në Bari (mes tyre Koha.net, "95 vjet nga vrasja e Luigj Gurakuqit"). Përgjegjësia për vrasjen paraqitet ashtu siç e mbajnë dëshmitë historike e publicistike — si atribuim, jo si vendim i një gjykate. Datat (lindja 19 shkurt 1879; Manastiri, nëntor 1908; Vlora, nëntor 1912; Bari, 2 mars 1925) janë kryqëzuar mes burimeve.
Lidhjet
19Personat
- Ismail Qemali — e shoqëroi drejt Pavarësisë; ministër Arsimi në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës 1912
- Jeronim De Rada — mësuesi i tij në kolegjin arbëresh të San Demetrio Corone — fija arbëreshe
- Fan Noli — ministër Financash në qeverinë e Revolucionit të Qershorit 1924
- Bajram Curri — bashkëdrejtues i Revolucionit të 1924 — të dy u përndoqën pas kthimit të Zogut
- Ahmet Zogu — regjimi që llogaritë historike e lidhin me atentatin e Barit, 1925
- Hasan Prishtina — figurë tjetër themeltare e vrarë në mërgim — e njëjta skemë ndaj kundërshtarëve
- Gjergj Fishta — bashkëkohës i rrethit letrar e atdhetar të Shkodrës
- Sotir Gjika: publicisti shtegtar që mbrojti çështjen shqiptare nga Bostoni te Roma — lidhje reciproke
- Luigj Bumçi — ipeshkvi i Lezhës që kryesoi delegacionin shqiptar në Konferencën e Paqes 1919
- Ndre Mjeda — kodifikimi i shkrimit shqip, Manastir 1908
- Aleksandër Xhuvani, gjuhëtari që punoi tërë jetën për pastërtinë e shqipes — lidhje reciproke
- Dedë Gjo Luli: malësori që ngriti flamurin mbi Deçiq — lidhje reciproke
Ngjarjet
- Kongresi i Manastirit (1908) — nënkryetar e anëtar i komisionit të alfabetit — vulosi shkronjat latine të shqipes
- Kongresi i Elbasanit (1909) — kongresi që vendosi Normalen që ai drejtoi
- Shpallja e Pavarësisë — shkroi tekstin e Deklaratës
Organizatat
- Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë — biblioteka lindi nga koleksioni i Komisisë Letrare Shqipe që Gurakuqi kryesoi — fondi i saj i parë
- Komisia Letrare Shqipe — e kryesoi Komisinë (1917–18); propozimi i tij për dialektin e Elbasanit u miratua
- Shkolla Normale e Elbasanit: forxha ku u farkëtuan mësuesit e kombit (1909) — lidhje reciproke
- Revista «Albania» — revista e Konicës ku botoi; tribuna e betejës për alfabetin dhe shkollën shqipe
Lajmi i fundit
- Meza Flores: Operacioni i ushtrisë në Sinaloa solli arrestimin e bosit të drogës
- Stojkoviq thotë se Milan Radoiçiq u lejua të kalonte kufirin
- Laszlo: Arritëm fitoren e parë në transfertë, treguam shpirtin e duhur
- Kraki: Kosova të trajtohet me standarde të barabarta në integrimin evropian
- Pacolli: Ndarja e 23.5 milionë eurove për banim social dhe të përballueshëm
- Kasami nderon veteranët e arsimit për Ditën e Alfabetit të Gjuhës Shqipe
Lexo edhe
Personat →
Bardhyli: mbreti ilir që e mbajti Maqedoninë nën haraç
· 11 min
Hakif Zejnullahu: zëvendësi i heshtur që ra me Zahirin te Pestova
· 10 min
Pal Engjëlli: kryepeshkopi që la fjalinë më të vjetër të datuar shqip
· 11 min
Marin Barleti: dëshmitari shkodran që i dha Europës Skënderbeun
· 12 min
Hamza Kastrioti: nipi që kaloi te sulltani dhe ra rob në Ujëbardhë
· 11 min
Ilirikianët: perandorët ilirë të Romës që ndryshuan historinë
· 4 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar