Luigj Gurakuqi: alfabeti, flamuri dhe një plumb në Bari

Luigj Gurakuqi (Shkodër, 19 shkurt 1879 – Bari, 2 mars 1925) është një nga arkitektët e heshtur të shtetit shqiptar: njeriu që ndihmoi të vulosej alfabeti i një kombi në Manastir, që i nënshkroi Pavarësisë shkollën e parë kombëtare në Vlorë, dhe që e mbylli jetën i vrarë në një mërgim italian, nga dora e një kushëriri, për një revolucion që kishte guxuar ta bënte. Jeta e tij lidh në një fill të vetëm katër vende — Shkodrën françeskane, kolegjin arbëresh të Kalabrisë, kongresin e shkronjave në Manastir dhe kuvendin e Vlorës — dhe tregon se sa i ngushtë ishte, në të vërtetë, brezi që ndërtoi Shqipërinë: një rrjet i vogël mësuesish, poetësh e klerikësh që e mbanin kombin bashkë me gjuhën para se ta mbanin me kufirin.

Shkodra, San Demetro dhe shkolla e De Radës

Gurakuqi u rrit në Shkodrën katolike të fundshekullit XIX, qytet ku kisha françeskane dhe jezuite mbanin gjallë një traditë shkollimi kur shteti osman nuk njihte shkollë shqipe. Pasi mbaroi Kolegjin Saverian të qytetit, ai u nis drejt jugut të Italisë, në kolegjin arbëresh të Shën Mitër Koronës (San Demetrio Corone) në Kalabri — vatra e diasporës arbëreshe që kishte ruajtur shqipen për pesë shekuj. Aty ra nën ndikimin e Jeronim De Radës, patriarkut të letërsisë arbëreshe, dhe kuptoi diçka që do ta udhëhiqte gjithë jetën: se një popull i shpërndarë mes perandorish mbahet bashkë jo nga shteti, por nga fjala e shkruar. Më pas mori diplomën në shkencat e natyrës dhe studioi mjekësi në Napoli (1901–1906). U kthye jo si mjek, por si mësues i gjuhës.

Manastiri 1908: shkronjat e një kombi

Në nëntor 1908, kur delegatët e mbarë trojeve u mblodhën në Kongresin e Manastirit për të zgjidhur çështjen që i kishte ndarë rilindësit për dekada — me cilat shkronja shkruhet shqipja — Gurakuqi ishte mes zërave vendimtarë. Si nënkryetar i kuvendit dhe anëtar i komisionit të alfabetit, ai punoi për formulën që fitoi: alfabeti latin, praktik e i njësuar, që i dha kombit një kod të vetëm të shkrimit. Kjo nuk ishte çështje ortografie. Në një perandori që e mohonte ekzistencën e një kombi shqiptar, vendosja e një alfabeti të përbashkët ishte akt themelues — deklarata se ekziston një gjuhë e vetme, pra një popull i vetëm, nga Shkodra te Çamëria dhe nga Kalabria te Manastiri.

Flamuri i Vlorës dhe shkolla e parë kombëtare

Katër vjet më vonë, kur Perandoria Osmane po shembej nën Luftën e Parë Ballkanike, Gurakuqi qëndroi krah Ismail Qemalit në rrugën drejt Pavarësisë — e shoqëroi në takimet diplomatike të Bukureshtit e Vjenës dhe mbërriti në Vlorë më 27 nëntor 1912, një ditë para shpalljes. Në Qeverinë e Përkohshme që doli nga kuvendi i Vlorës, ai mori Ministrinë e Arsimit. Ndër aktet e tij të para vendosi arsimin fillor të detyrueshëm për djem e vajza — një ligj i guximshëm për një shtet që sapo kishte lindur pa thesar, pa administratë e pa kufij të njohur. Gurakuqi e kuptonte se pavarësia politike do të mbetej bosh pa shkollën shqipe: shteti fitohej me armë, por kombi ruhej me abetare.

Revolucioni i Qershorit dhe mërgimi

Në dekadën e trazuar që pasoi, Gurakuqi mbeti në krahun demokratik e përparimtar të politikës së re shqiptare. Kur Revolucioni i Qershorit 1924 rrëzoi qeverinë e Ahmet Zogut dhe solli në pushtet qeverinë e Fan Nolit, ai mori Ministrinë e Financave — dhe, sipas historiografisë, arriti të mbyllte një buxhet me tepricë pavarësisht borxhit të trashëguar, dëshmi e ndershmërisë që miqtë e armiqtë ia njihnin. Por eksperimenti demokratik zgjati vetëm gjashtë muaj. Në dhjetor 1924 Zogu u kthye me forcë nga Jugosllavia, dhe drejtuesit e revolucionit — Noli, Bajram Curri, Gurakuqi — u shpërndanë në mërgim ose në male. Gurakuqi mori rrugën e Italisë, ashtu si dikur, por këtë herë jo si student — si i përndjekur.

Nata te Hotel Cavour

Në mbrëmjen e 2 marsit 1925, duke dalë nga darka pranë Hotel Cavour në Bari, Luigj Gurakuqi u qëllua për vdekje. Dorasi ishte Baltjon (Balto) Stambolla, një kushëri i tij — dhëmb i hidhur i një atentati brenda gjakut. Llogaritë e mëvonshme e lidhin vrasjen me regjimin e Zogut: Gurakuqi shihej si figura më e aftë e opozitës, njeriu që mund të organizonte një revolucion të ri, dhe burime të kohës e më vonë përmendin si porositës Ahmet Zogun bashkë me njerëz të rrethit të tij. Këto atribuime i përkasin dëshmisë historike e publicistike, jo një vendimi gjyqësor — por përsëritja e së njëjtës skemë ndaj kundërshtarëve të Zogut jashtë vendit u dha atyre peshë. Gurakuqi vdiq 46 vjeç, në një café të huaj, larg qytetit që kishte dashur ta shkolonte në shqip.

Trashëgimia

Ironia e fundit është tipike për fatin shqiptar: shteti që u ngrit mbi punën e Gurakuqit e la të vritej, dhe një shtet tjetër — regjimi komunist — ia riatdhesoi eshtrat më 1957 dhe e shpalli "Hero i Popullit", duke ia përvetësuar figurën për vete. Sot Universiteti i Shkodrës mban emrin e tij, dhe vargjet që ai shkroi nën pseudonime si Marash Ujka e Lekë Gruda — kushtuar mësonjëtoreve të para — lexohen ende si himn i një brezi që besoi se alfabeti është atdhe. Gurakuqi mbetet dëshmia se Pavarësia nuk u bë nga gjeneralë e mbretër, por nga një rreth i ngushtë mësuesish e poetësh; dhe se ata shpesh e paguan atdheun me jetën, nga dora e vet.