Marrëveshja Kornizë e Ohrit (2001): pakti që e mbylli luftën duke ndryshuar kushtetutën, jo kufirin

Në verën e vitit 2001, shteti maqedonas ishte shtatë muaj në një luftë që s'guxonte ta quante luftë. Bisedimet u mbajtën në Ohër, në bregun e liqenit, larg kamerave; teksti u nënshkrua më 13 gusht 2001 në Shkup. Marrëveshja Kornizë e Ohrit nuk lëvizi asnjë kufi dhe nuk krijoi asnjë entitet të ri — ajo bëri diçka që në Ballkanin e atyre viteve dukej gati e pamundur: e mbylli një konflikt të armatosur duke ndryshuar kushtetutën e shtetit, jo hartën e tij. Shqipja u bë gjuhë zyrtare kudo ku flitet nga të paktën njëzet për qind e popullsisë; ligjet që prekin identitetin nuk kalojnë më pa shumicën e komuniteteve jo-shumicë; dhe preambula e kushtetutës, që dikur i emërtonte pronarët e shtetit sipas etnisë, u rishkrua me fjalën qytetarët. Ishte, për herë të parë në atë zinxhir marrëveshjesh, një tryezë ku shqiptarët nuk ishin objekti — ishin nënshkruesit.

Pse ka rëndësi

• Marrëveshja Kornizë u negociua në Ohër dhe u nënshkrua më 13 gusht 2001 në Shkup, duke mbyllur një konflikt të armatosur që kishte nisur më 22 janar 2001 dhe që la 150–250 të vdekur e rreth 140.000 të zhvendosur.
• Ajo e ndaloi luftën pa prekur kufijtë: parimi 1.2 shpall të pacenueshme sovranitetin, integritetin territorial dhe karakterin unitar të shtetit, ndërsa ndryshimi u bë brenda kushtetutës — shqipja gjuhë zyrtare mbi pragun e 20 për qind, shumicë e dyfishtë për ligjet e identitetit, përfaqësim i drejtë në administratë e polici, decentralizim.
• Më 16 nëntor 2001 Kuvendi i Maqedonisë miratoi 15 amendamente kushtetuese me 94 vota pro dhe 14 kundër, mes tyre preambula e re që fillon me «Qytetarët e Republikës së Maqedonisë».
• Ndryshe nga Kumanova e vitit 1999, ku shqiptarët ishin objekti i marrëveshjes dhe jo pala firmëtare, në Ohër udhëheqësit shqiptarë Arbën Xhaferi dhe Imer Imeri e nënshkruan tekstin bashkë me presidentin dhe krerët maqedonas.

Shtatë muaj lufte që nuk u quajt luftë

Konflikti nisi më 22 janar 2001 me sulmin ndaj stacionit policor në Tearcë, afër Tetovës, dhe u mbyll formalisht me nënshkrimin e 13 gushtit. Në anën shqiptare qëndronte Ushtria Çlirimtare Kombëtare — UÇK-ja e Maqedonisë — e udhëhequr nga Ali Ahmeti; përballë saj forcat e sigurisë së shtetit maqedonas. Llogaritë e viktimave qëndrojnë midis 150 dhe 250 të vdekurve gjithsej: 64–105 luftëtarë të UÇK-së dhe 63–77 ushtarë e policë, përveç civilëve. Rreth 140.000 njerëz u zhvendosën nga shtëpitë.

Ishte një konflikt i shkurtër me krahasimin e Kosovës dy vjet më parë, por me të njëjtën strukturë politike në rrënjë: një popullsi që përbënte rreth një të katërtën e banorëve të vendit dhe që kushtetuta e 1991-shit e kishte lënë jashtë formulës themeluese. Kërkesa nuk ishte kufi i ri. Kërkesa ishte gjuha, universiteti, punësimi në administratë, policia në fshatrat e veta — pra vetë përmbajtja e qytetarisë.

Ohri: teksti dhe nënshkruesit

Bisedimet u zhvilluan në Ohër nën ndërmjetësimin e përfaqësuesve special François Léotard për Bashkimin Evropian dhe James Pardew për Shtetet e Bashkuara, të cilët e nënshkruan dokumentin si dëshmitarë. Palët vendase ishin pesë: presidenti Boris Trajkovski, Lubço Georgievski i VMRO-DPMNE-së dhe Branko Cërvenkovski i LSDM-së nga ana maqedonase; Arbën Xhaferi i Partisë Demokratike Shqiptare dhe Imer Imeri i Partisë për Prosperitet Demokratik nga ana shqiptare.

Parimet themelore e vendosin tonin e gjithë tekstit. Pika 1.1 e hedh poshtë «plotësisht dhe pa kushte» përdorimin e dhunës për qëllime politike. Pika 1.2 shpall të pacenueshme sovranitetin, integritetin territorial dhe karakterin unitar të shtetit. Pika 1.3 kërkon që karakteri shumetnik i shoqërisë «të ruhet dhe të pasqyrohet në jetën publike». Pika 1.5 e quan zhvillimin e vetëqeverisjes vendore thelbësor për pjesëmarrjen e qytetarëve. Kapitulli i dytë kërkon ndërprerjen e plotë të armiqësive dhe çarmatimin e shpërbërjen vullnetare të grupeve të armatosura shqiptare.

Çfarë fitoi vërtet teksti

Peshën e vërtetë e mbajnë katër blloqe. Decentralizimi (3.1) u kalon komunave kompetenca për shërbimet publike, planifikimin urban e rural, mbrojtjen e mjedisit, zhvillimin ekonomik vendor dhe kulturën; pika 3.2 parashikon rishikimin e kufijve komunalë brenda një viti nga përfundimi i një regjistrimi të ri të popullsisë nën mbikëqyrje ndërkombëtare. Përfaqësimi i drejtë (4.1–4.2) kërkon mosdiskriminim dhe masa punësimi që sigurojnë përfaqësim të barabartë të komuniteteve «në të gjitha organet publike qendrore dhe vendore» — formula që hapi administratën dhe policinë. Procedurat e posaçme parlamentare (5.1–5.2), të njohura si parimi i Badinterit, kërkojnë për ndryshimet kushtetuese një shumicë të cilësuar prej dy të tretash brenda së cilës duhet të ketë edhe një shumicë të përfaqësuesve të komuniteteve jo-shumicë; e njëjta shumicë e dyfishtë kërkohet për ligjet mbi kulturën, përdorimin e gjuhëve, arsimin dhe dokumentet personale. Kjo është, në thelb, një e drejtë vetoje mbi ligjet e identitetit.

Blloku i katërt është gjuha. Pika 6.4 e lë maqedonishten gjuhë zyrtare në gjithë vendin; pika 6.5 shpall se «çdo gjuhë tjetër e folur nga të paktën njëzet për qind e popullsisë është gjithashtu gjuhë zyrtare»; pika 6.6 e zbaton të njëjtin prag në nivel komunal. Vetëm shqipja e kalon këtë prag — folësit e saj janë rreth njëzet e pesë për qind e popullsisë. Pika 6.2 detyron financimin shtetëror të arsimit universitar në gjuhët mbi pragun, çka i dha bazë ligjore kërkesës më të vjetër e më të kontestuar të shqiptarëve në Maqedoni. Pika 7.1 u lejon autoriteteve vendore të vendosin para ndërtesave publike emblemat që shënojnë identitetin e komunitetit.

Nga teksti te kushtetuta

Marrëveshja do të kishte mbetur letër pa hapin e nëntorit. Më 16 nëntor 2001 Kuvendi miratoi 15 amendamente kushtetuese me 94 vota pro dhe 14 kundër, duke prekur nenet për gjuhët zyrtare (neni 7), të drejtat e komuniteteve (48), shumicën e dyfishtë (69), Komitetin për Marrëdhëniet Ndërmjet Komuniteteve (78), Këshillin Gjyqësor (104), Gjykatën Kushtetuese (109), vetëqeverisjen vendore (114–115) dhe vetë procedurën e ndryshimit kushtetues (131).

Ndryshimi më i rëndë politikisht ishte më i shkurtri: preambula. Teksti i ri nis me «Qytetarët e Republikës së Maqedonisë» — jo me një popull të emërtuar sipas etnisë. Për shqiptarët e Maqedonisë kjo ishte pikërisht heqja e asaj klauzole që i kishte bërë të huaj në një shtet për të cilin kishin votuar. Neni 7 i ri e mban maqedonishten me alfabetin cirilik si gjuhë zyrtare në gjithë vendin dhe në marrëdhëniet ndërkombëtare, duke shtuar se çdo gjuhë tjetër e folur nga të paktën njëzet për qind e popullsisë është po ashtu zyrtare, me alfabetin e vet.

Çarmatimi dhe amnistia

Zbatimin ushtarak e mori NATO-ja me operacionin Essential Harvest, i nisur më 22 gusht dhe efektiv nga 27 gushti 2001, një mision tridhjetëditor që u mbyll më 26 shtator. Forca arriti rreth 4.800 ushtarë; objektivi prej 3.300 armësh të mbledhura ishte tejkaluar një ditë para përfundimit. Operacioni pati edhe koston e vet: xhenieri britanik Ian Collins u vra gjatë tij.

Amnistia, e cila shpesh i atribuohet gabimisht vetë marrëveshjes, nuk ndodhet në tekstin e Ohrit. Presidenti Trajkovski i sqaroi kushtet e saj më 16 nëntor 2001, ditën e amendamenteve, dhe Kuvendi miratoi ligjin e amnistisë në mars 2002 — një ligj që fali tradhtinë e lartë, kryengritjen e armatosur, rebelimin dhe komplotin kundër shtetit, por që përjashtoi shprehimisht veprat nën juridiksionin e Tribunalit të Hagës. Ky përjashtim ishte kërkesë e këmbëngulur e organizatave ndërkombëtare të të drejtave të njeriut dhe mbeti pika ku marrëveshja u ruajt nga akuza se blinte paqen me mosndëshkim.

Shtatëmbëdhjetë vjet deri te ligji i gjuhëve

Ohri nuk u zbatua as shpejt as plotësisht. Pragu i njëzet për qind funksiononte qartë në komuna, por përdorimi i shqipes në nivel qendror mbeti i kontestuar për gati dy dekada. Ligji për përdorimin e gjuhëve u miratua nga Kuvendi më 11 janar 2018 dhe sërish më 14 mars 2018 me 64 vota nga 120; presidenti Gjorge Ivanov nuk pranoi ta nënshkruante dhe ligji u botua në gazetën zyrtare në vitin 2019 me nënshkrimin e vetëm të kryetarit të Kuvendit, Talat Xhaferi. Komisioni i Venecies e shqyrtoi tekstin dhe e miratoi opinionin e vet në seancën plenare të 6–7 dhjetorit 2019. Shtatëmbëdhjetë vjet ndanin premtimin nga ligji — dhe kjo distancë është vetë historia e zbatimit të Ohrit.

Vendi i saj në zinxhirin shqiptar

Brenda tridhjetë muajsh u nënshkruan tri dokumente që rregulluan statusin e shqiptarëve në dy shtete: Rambujeja në mars 1999, të cilën shqiptarët e nënshkruan dhe Beogradi e hodhi poshtë; Kumanova në qershor 1999, e cila e mbylli luftën në Kosovë me firmat e tre gjeneralëve dhe pa asnjë shqiptar në tryezë; dhe Ohri në gusht 2001. Vetëm i fundit i pati shqiptarët si palë nënshkruese me emër e nënshkrim, jo si popullsi për të cilën vendosnin të tjerët. Ky është ndryshimi që lenta e rrjetit shqiptar e bën të dukshëm: i njëjti popull, katër shtete, dhe një përparim i ngadaltë nga objekt marrëveshjeje në palë të saj.

Ka edhe një rreth më të gjatë. Në vitin 1908, në Manastir — qytet i sotëm i Maqedonisë së Veriut — Kongresi i Manastirit vendosi alfabetin e njësuar të gjuhës shqipe. Nëntëdhjetë e tre vjet më vonë, në një qytet tjetër të po atij shteti, e njëjta gjuhë u bë zyrtare me marrëveshje ndërkombëtare. Nga një kongres që i dha shqipes një alfabet te një marrëveshje që i dha status juridik — ndërmjet tyre, i njëjti argument i përsëritur me mjete të ndryshme: se gjuha nuk është lëshim që jepet, po e drejtë që njihet.