Mit'hat Frashëri: trashëgimtari i ideve frashëriane në shekullin e ri

Kur lindi në Janinë më 25 mars 1880, Mit'hat Frashërit i ishte caktuar tashmë një emër para se të kishte një vepër. Ishte djali i Abdyl Frashërit, zërit politik të Lidhjes së Prizrenit; nip i Naim Frashërit, poetit të kombit; dhe i Sami Frashërit, enciklopedistit që projektoi shtetin para se ai të lindte. Të mbaje këtë mbiemër ishte njëkohësisht trashëgimi dhe barrë. Mit'hati nuk u mjaftua me të dytën: ai e bartu idenë frashëriane nga faqja e librit në sallat e diplomacisë — dhe e pa atë ide të triumfojë, të lëkundet dhe, në fund, ta tradhtojë.

Lumo Skëndo: pena para politikës

Si shumë rilindas, Mit'hati e nisi luftën me shkronja. Nën pseudonimin Lumo Skëndo — emër që do të mbetej më i njohur se i tij i vërteti — ai u bë një nga publicistët më pjellorë të brezit. Më 1901, ende njëzetvjeçar, botoi një biografi të xhaxhait Naim. Nxori të përjavshmen Lirija në Selanik, që zgjati deri më 1910, dhe revistën kulturore Diturija, e cila nga janari 1909 mblodhi interesat letrare e dijetare të kohës. Kalendari Kombiar, almanaku vjetor i shtypur në Sofje, qarkullonte nëpër Ballkan duke predikuar njësinë kombëtare, shkollën shqipe dhe letërsinë — pikërisht programin që Rilindja e kishte ngritur mbi bindjen se një popull pa shkrim mbetet pa zë.

Kjo punë gazetareske nuk ishte zbukurim. Brezi i Mit'hatit e kishte trashëguar bindjen frashëriane se gjuha është themeli i kombit, dhe se abetarja bën punën që ushtria s'mund ta bëjë. Kur më 1908 u mblodh Kongresi i Manastirit për të zgjidhur çështjen më të vjetër të Rilindjes — cilin alfabet do të shkruhej shqipja — Mit'hat Frashëri ishte mes pesëdhjetë delegatëve dhe u zgjodh kryetar i punimeve mbi alfabetet, duke mbështetur shkronjat latine. Ai e kuptonte se beteja për shkronjat shqipe ishte beteja për ekzistencën.

Nga libri te shteti

Pavarësia e vitit 1912 e nxori publicistin në qeveri. Mit'hat Frashëri ishte nënshkrues i Deklaratës së Pavarësisë dhe ministër i Punëve Botore në qeverinë e përkohshme të Vlorës. Por pikërisht këtu shfaqet ajo që e bën figurën e tij më të ndërlikuar se një atdhetar i thjeshtë: më 1913 ai dha dorëheqjen, në kundërshtim me Ismail Qemalin për qëndrimin ndaj rrethimit të Janinës. Mit'hati nuk ishte njeri që harmonizohej lehtë; bindja e tij e bënte shpesh të vetmuar.

Vitet e mëpasme e gjetën në diplomaci, fushën ku trashëgimia frashëriane — erudicioni, gjuhët, vetëdija historike — jepte frutet e veta. Si kryetar i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris (1920–1922) dhe para Lidhjes së Kombeve, ai përballoi delegatin jugosllav Sllobodan Jovanoviçin mbi vetë legjitimitetin e shtetit shqiptar — dhe fitoi. Më pas shërbeu si ambasador në Greqi, ku ngriti zërin për gjendjen e popullsisë çame dhe protestoi kundër shpërnguljeve të detyruara. Dha dorëheqjen më 1925, kur regjimi i Zogut pranoi t'i jepte Jugosllavisë Shën Naumin dhe Vërmoshin. Sërish, kufiri i tij ishte parimi.

Biblioteka dhe heshtja

Vitet e qetësisë nën Zogun (1925–1939) e kthyen Mit'hatin te dashuria e parë: libri. Hapi në Tiranë librarinë Lumo Skëndo, që u bë qendër e intelektualëve, dhe grumbulloi një bibliotekë private prej rreth njëzet mijë vëllimesh — më e madhja në Shqipëri të kohës, e pasuruar me vepra albanologjike të trashëguara nga studiuesi Franc Nopça. Refuzoi postet ministrore të Zogut, duke besuar se do ta turpëronin emrin e familjes. Ishte, në mënyrën e vet konician, një njeri që e vendoste dinjitetin intelektual mbi karrierën — i ngjashëm me Faik Konicën, mikun dhe ndonjëherë kundërshtarin e tij të mendimit.

Balli Kombëtar dhe rënia

Por trashëgimtari i ideve frashëriane do të përballej me provën më të rëndë jo nga perandoritë e vjetra, por nga shekulli i ri. Më 1942 Mit'hat Frashëri u bë udhëheqës i Ballit Kombëtar, lëvizjes nacionaliste e antikomuniste. Këtu honesteti historik — që doktrina e Diellit e kërkon mbi gjithçka — na detyron të mos zbukurojmë: gjatë vitit 1944, në luftën civile kundër partizanëve komunistë, Balli u gjend në bashkëpunim me forcat gjermane. Idealizmi kombëtar i Mit'hatit u fundos në kompromisin më të errët të kohës. Mund të kuptohet frika e tij ndaj komunizmit; nuk mund të fshihet çmimi i asaj zgjedhjeje.

Pas fitores komuniste më 1945, ai iku — në Itali, pastaj në Britani e Amerikë, ku u përpoq të organizonte opozitën në mërgim. Më gusht 1949 u zgjodh kryetar i Komitetit "Shqipëria e Lirë". Dy muaj më vonë, më 3 tetor 1949, vdiq në një hotel të Nju-Jorkut, larg atdheut që e kishte shërbyer e shqetësuar gjithë jetën. U varros në Ferncliff; vetëm më 2018 eshtrat iu rikthyen Tiranës, pranë të atit Abdyl dhe xhaxhallarëve Naim e Sami — katër Frashërit, më në fund bashkë.

Trashëgimia e dyfishtë

Mit'hat Frashëri është figura ku trashëgimia frashëriane takon shekullin njëzet me gjithë lavdinë dhe gjithë gabimet e tij. Si publicist e bibliofil, ai e mbajti gjallë idealin e letrave si punë kombëtare; si diplomat, e mbrojti shtetin shqiptar kur ekzistenca e tij vihej në dyshim. Si politikan i luftës, ai bëri zgjedhje që Shqipëria ende i diskuton me ashpërsi. Të dyja janë të vërteta. Dhe pikërisht aftësia për t'i pranuar të dyja — krenaria pa naivitet — është mënyra e vetme e ndershme për ta lexuar atë.

Burimet:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (zëri "Mid'hat Frashëri / Lumo Skëndo").
• Encyclopædia Britannica, "Mid'hat Frashëri — Albanian writer and publisher".
• Wikipedia (anglisht), "Mid'hat Frashëri" — kronologji jete, vepra dhe rivarrimi 2018, me referenca akademike.
• Balkan Insight, "WWII Albanian Nationalist Leader Reburied with Honours" (15 nëntor 2018).

— Redaksia ZHURMA