Ndre Mjeda: prifti-poet që i latoi shqipes gjuhën dhe alfabetin

Ndre Mjeda (Shkodër, 20 nëntor 1866 — Shkodër, 1 gusht 1937) qëndron ndër zërat më të kulluar lirikë të Rilindjes veriore: prift, poet dhe gjuhëtar që bashkoi vargun e latuar me klasicizëm me punën e mundimshme të njeriut që i ndërton një kombi alfabetin, gramatikën dhe kujtesën. I formuar për afro tri dekada nëpër kolegjet jezuite të Evropës, ai u kthye në Shkodër jo si i huaj, por si mjeshtër që e vuri gjithë atë dituri në shërbim të një gjuhe të vetme — shqipes.

Jetimi që Jezuitët e çuan nëpër Evropë

I mbetur jetim herët nga i ati, Mjeda u regjistrua me përkrahjen e jezuitëve në kolegjin saverian të Shkodrës, ku vijoi mësimet nga viti 1877 deri më 1880. Më 27 mars 1880 hyri në Shoqërinë e Jezusit, të Provincës së Venecias, dhe që andej nisi një udhëtim të gjatë formimi: manastiri kartuzian "Porta Coeli" pranë Valencias në Spanjë, ku studioi letërsi; retorikë, latinisht e italisht në një institut jezuit; pastaj kolegjet gregoriane në Kremona dhe në Kieri të Torinos. Nga 1887 deri më 1891 dha muzikë në kolegjin "Marco Girolamo Vida" të Kremonës, kurse më vonë studioi teologji në fakultetin gregorian të Krakovit dhe shërbeu si bibliotekar e profesor logjike e metafizike në Kraljevica. Në këtë kohë njohu veprat albanologjike të Gustav Meyer-it dhe Holger Pedersen-it — takim që do t'i ndizte një interes të përjetshëm për historinë e shqipes. Më 1898, mes fërkimeve të Vatikanit me Perandorinë Austro-Hungareze, Mjeda u përjashtua nga urdhri jezuit, por mbeti prift katolik deri në fund të jetës.

Bashkimi, Agimi dhe beteja e alfabetit

Kthimi në atdhe e ktheu Mjedën në një nga arkitektët e shkrimit shqip. Më 1899, nën abatin Preng Doçi, u bë famullitar dhe u anëtarësua në shoqërinë letrare "Bashkimi" të Shkodrës, që botonte libra shqip. Pak më vonë, bashkë me të vëllanë, themeloi shoqërinë "Agimi", të përkrahur edhe nga Anton Xanoni. Për të Mjeda ndërtoi alfabetin e vet, mbi parimin shkencor një tingull — një shkronjë, duke përdorur shenja diakritike me kroatishten si model. Me këtë alfabet botoi një varg këndimesh për shkollat shqipe, ndër to Këndime për shkollat e para të Shqypnisë. Në shtator 1902 u ftua në Hamburg, në Kongresin e 13-të Ndërkombëtar të Orientalistëve, ku lexoi kumtesën De pronunciatione palatalium in diversis albanicae linguae dialectis — mbi shqiptimin e qiellzoreve në dialektet e shqipes. Më 1908, si përfaqësues i "Agimit", mori pjesë në Kongresin e Manastirit, ku shqiptarët e ndarë nën perandori u ulën së bashku për t'i dhënë gjuhës një kod të vetmin shkrimor. Alfabeti ishte, në thelb, besa e një populli të shpërndarë: një mënyrë e vetme për të shkruar Shkodrën e Manastirin, Kosovën e Arbëreshinë.

Juvenilia dhe "Andrra e jetës"

Poezinë Mjeda e nisi që në vitet e studimit. Vjersha melankolike Vaji i bylbylit u shfaq në broshurën Scahiri Elierz (Shkodër, 1886), ndërsa Vorri i Skanderbegut i takon po asaj periudhe — tema e mërgimtarit që e merr malli për atdheun nën zgjedhë, aq e njohur në letërsinë e Rilindjes. Më 1892 shkroi Gjûha shqype, kushtuar gjuhëtarit Gustav Meyer. Por kryevepra e tij poetike mban titullin Juvenilia, botuar në Vjenë më 1917 nga shtypshkronja Gj. M. Vernay — një përmbledhje e çmuar për pastërtinë e gjuhës dhe përsosjen klasike të formës. Në zemër të saj rri Andrra e jetës, poema në tri pjesë — Lokja, Trina dhe Zoga — që përmes fatit të një familjeje të varfër malësore, nënës dhe dy bijave, rrëfen tragjedinë e njerëzve që jetonin në buzë të jetës, në mjerim e padije. Me rreth 296 vargje, në strofa katërvargëshe, ajo mbetet një nga poemat sociale-psikologjike më të arrira të letërsisë sonë. Në fazën e dytë të krijimtarisë, pas Luftës së Parë Botërore, Mjeda u kthye te tingëllimat me Scodra dhe Lissus — kjo e fundit një libërth me dymbëdhjetë sonete (1928) — ku, përmes historisë së lashtë të qyteteve, thërret të kaluarën ilire.

Gjuhëtari që ringjalli të vjetrit

Puna e Mjedës në gjuhësi ishte po aq e rëndësishme sa vargu. Ai u mor me gramatikë, leksikologji e filologji, duke lënë ndër të tjera Vërejtje mbi artikuj e përemna pronës të gjuhës shqipe (1934). Mbi të gjitha, qe ndër të parët që studioi dhe transkriptoi veprat e letërsisë së vjetër shqipe: transkriptoi pjesërisht Pjetër Bogdanin (1930) dhe Pjetër Budin (1932), shkroi për dialektin shqiptar të Istries (1932) dhe për Perikopenë e ungjillit të shekujve XIV–XV (1933). Duke lidhur letërsinë katolike të veriut me Rilindjen, Mjeda i dha traditës së shkruar shqipe një fill të pandërprerë — dëshmi se ky shkrim nuk kishte lindur në shekullin XIX, po vetëm ishte penguar të rritej.

Deputeti që foli për Kosovën

Mjeda nuk qëndroi larg jetës publike. Gjatë administrimit austro-hungarez u thirr në Shkodër si anëtar i Komisisë Letrare Shqipe, dhe në maj 1917 ndërmori një ekspeditë shkencore në krahinën e Elbasanit, folmja e së cilës ishte zgjedhur si bazë e shqipes së njësuar. Më 1921 u zgjodh deputet i Shkodrës dhe u rizgjodh në dhjetor 1923. Në korrik 1921 mbajti një fjalim të fuqishëm në parlament për masakrat serbe në Kosovë — zë i qartë pan-shqiptar në një kohë kur kufijtë sapo kishin ndarë trojet. Pas rikthimit të Ahmet Zogut, u tërhoq nga politika; qe i burgosur në Shkodër nga 14 janari deri më 2 mars 1925. Që nga viti 1930 dha mësim gjuhë e letërsi shqipe në kolegjin jezuit të Shkodrës, deri sa vdiq nga një atak në zemër më 1 gusht 1937.

Trashëgimia

Ndre Mjeda la pas një dëshmi të rrallë se dituria dhe atdhedashuria mund të jetojnë në të njëjtin njeri pa u zhurmuar. Prifti që kish mësuar filozofinë në Krakov e latinishten në Kremona, e vuri gjithë atë kulturë evropiane në shërbim të një gjuhe të vogël — dhe pikërisht kjo e bën të madhe. Në vargun e tij të latuar dhe në alfabetin që ndihmoi të ngrihej, Shqipëria e shpërndarë gjeti një mënyrë të vetme për të folur me vetveten. Sot Mjeda lexohet si një nga themeluesit e lirikës moderne shqipe dhe si punëtor i heshtur i asaj që e bën një komb komb: fjala e shkruar, e ruajtur dhe e trashëguar.