Tri fe, një komb: si u bashkuan shqiptarët te shkronjat (1908)

MANASTIR — Nëntorin e vitit 1908, qyteti i Manastirit shihte diçka të pazakontë: delegatë nga të gjitha trevat shqipfolëse — nga Shkodra katolike, nga jugu ortodoks, nga qytetet myslimanë të Rumelisë —, bashkuar jo rreth armëve, por rreth shkronjave.

Pse ka rëndësi

• Mes 14 dhe 22 nëntorit 1908, në Manastir, delegatë nga Shkodra katolike, nga jugu ortodoks dhe nga qytetet myslimane vendosën me votë sistemin e shkrimit për gjuhën shqipe; hapësira politike erdhi nga Revolucioni Xhonturk i korrikut 1908.
• Deri atëherë shqipja shkruhej në gjashtë e më shumë alfabete — arab, grek, variante latine dhe alfabeti elbasan i dëshmuar rreth vitit 1761 — një mur i drejtpërdrejtë kundër shtypit kombëtar, shkollimit dhe organizimit kolektiv.
• Kompromisi u arrit mbi alfabetin latin të kongresit të Stambollit të vitit 1879, me modifikime të vogla, dhe kongresi votoi njohjen e dy varianteve; në praktikë standardi latin u konsolidua shpejt si i vetmi operativ.
• Data 22 nëntor festohet si Dita e Alfabetit në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut dhe diasporë; Kongresi i Drejtshkrimit i Tiranës (1972) ndërtoi mbi vendimin e Manastirit.

Mundësia erdhi nga jashtë: Revolucioni Xhonturk i korrikut 1908 kishte rivendosur kushtetutën e Perandorisë Osmane dhe, për një moment, çeli hapësirë politike. Shoqatat shqiptare e shfrytëzuan. Mes datave 14 dhe 22 nëntorit 1908, Kongresi i Manastirit vendosi, me votë, sistemin e shkrimit për gjuhën shqipe.

Çka e bënte vendimin urgjent ishte fragmentimi. Shqipja shkruhej, sipas komunitetit dhe rajonit, në gjashtë e më shumë alfabete. Myslimanët shqiptarë përdornin shpesh alfabetin arab — i ashtuquajturi Elifba i adaptuar —, ndonëse ai e shtrembëronte tingujt shqipë. Ortodoksët e jugut kishin trashëgimi greke dhe shfrytëzonin grafitë helene. Katolikët e veriut kishin zhvilluar variante latine. Ekzistonte po ashtu alfabeti elbasan, i dëshmuar rreth vitit 1761 — sistem origjinal me karaktere të veçanta, i gjetur tek dorëshkrimi anonim i Elbasanit, autor i panjohur. Ky fragmentim nuk ishte thjesht kulturor: ishte mur i drejtpërdrejtë kundër shtypit kombëtar, shkollimit dhe organizimit kolektiv.

Ndër delegatët e kongresit shquhej Gjergj Fishta — prifti françeskan nga Shkodra, poet dhe patriot —, figurë e klerit katolik të veriut me autoritet të gjerë. Ishin të pranishëm gjithashtu aktivistë nga kolonitë shqiptare të Rumanisë dhe Bullgarisë, ku diaspora kishte nxitur debatin gjuhësor me dekada. Siç vëren historiani Stavro Skendi në The Albanian National Awakening (Princeton, 1967), kongresi ishte kreu i një procesi të gjatë, ku çdo propozim alfabetik kishte pas vetes jo vetëm argumente fonetike, por edhe interes komunitar e fetar.

Debati i brendshëm qe i ashpër. Alfabeti latin — bazë e propozimit të miratuar në kongresin e Stambollit të vitit 1879 — kishte rezistencë tek sektorë myslimanë konservatorë, të cilëve u dukej se shpërngulja nga grafitë arabe nënkuptonte distancim nga bota islame. Ndërkaq, disa nga jugu kishin shtyrë sistemet greke. Sekularistët — të frymëzuar nga modelet rumune e bullgare të modernizimit — e shihnin latinishten si zgjedhjen e vetme praktike për tipografi, shkollim dhe komunikim ndërkombëtar.

Kompromisi u arrit mbi bazën e atij alfabeti latin të Stambollit, me modifikime të vogla. Kongresi votoi njohjen e dy varianteve: alfabetin kryesor latin dhe një variant dytësor. Ky dyfishtësi ishte koncesion pragmatik ndaj fraksionit që preferonte sistem tjetër; në praktikë, standardi latin do të konsolidohej shpejt si i vetmi operativ.

Efektet ishin graduale, por strukturore. Revistat dhe gazetat nacionaliste tani mund të shtypenin në një sistem të unifikuar. Libri shkollor mund të kalonte nga Shkodra në Korçë pa ndërruar alfabet. Historiani Kristo Frashëri, në Historia e popullit shqiptar (vëll. II), e tregon kongresin si pikën ku Rilindja kalon nga faza kulturore e debatit gjuhësor në fazën institucionale — aktin e parë pothuajse kushtetues të gjuhës.

Shtetformimi i vitit 1912 gjeti administratorët me një shkrim të konsoliduar. Kongresi i Lushnjës (1920), që ristrukturoi shtetin pas trazimeve të luftës, iu mbështet po atij alfabeti. Shtypi kosovar dhe diasporik, nën presion jugosllav dhe komunist gjatë dekadave që pasuan, vazhdoi ta shkruante gjuhën pikërisht mbi themelin manastiras.

Kulmi teknik i procesit erdhi me Kongresin e Drejtshkrimit (Tiranë, 1972), ku u formalizuan rregullat e shqipes standarde letrare — por ai kongres ndërtoi mbi vendimin e Manastirit. Pa votën e 22 nëntorit 1908, nuk do të kishte bazë të unifikuar mbi të cilën të punonte.

Sot, çdo mesazh i shkruar shqip — nga Prishtina në Nju Jork, nga Tetova në Romë — e shfrytëzon atë sistem latin. Lidhja ndërmjet tre komuniteteve fetare, e quajtur e pamundur nga shumë bashkëkohës të vitit 1908, u bë shkronja. Data 22 nëntorit, e festuar si Dita e Alfabetit në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut dhe diasporë, nuk kujton vetëm një vendim gjuhësor: kujton provën se identiteti shqiptar mund t'i kalojë kufijtë e besimit.

Lexo edhe — Kongresi i Manastirit nga tri kënde:

• Si një alfabet bashkoi atë që perandoritë e ndanin — leximi i plotë — Kongresi si akti themelues i një kombi përtej kufijve.
• Dy alfabete në nëntë ditë, 1908 — kronika e mbledhjes dhe e kompromisit mbi alfabetin.

Burim: Wikipedia shqip — Kongresi i Manastirit; Skendi, S. — The Albanian National Awakening, Princeton 1967; Frashëri, K. — Historia e popullit shqiptar, vëll. II
— Redaksia ZHURMA