Sotir Peci

Më 15 qershor 1906, në një dhomë të vogël në Boston, doli numri i parë i një gazete që do të mbante emrin më të thjeshtë e më të madh të mundshëm: Kombi. E shkroi, e korrigjoi, e rreshtoi dhe e paloi një njeri i vetëm — një mësues matematike nga fshati Dardhë i Korçës, Sotir Peci (1873–1932). Ajo fletë e brishtë ishte gazeta e parë në gjuhën shqipe e botuar në Amerikë. Nga ajo do të lindnin Dielli, federata Vatra dhe një traditë e tërë shtypi që e mbajti gjallë shqiptarinë përtej oqeanit. Vetë Faik Konica do të shkruante më vonë se, para se të themelohej Vatra, «Sotir Peci mbolli farën e shqiptarisë në Amerikë».

Nga Dardha te Athina

Sotir Peci lindi më 5 maj 1873 në Dardhë, një fshat malor mbi Korçë që në atë kohë jepte tregtarë e mësues për gjithë trevën. Shkollën fillore e mori në vendlindje, të mesmen në Korçë — qyteti ku pak vite më parë ishte hapur Mësonjëtorja, shkolla e parë shqipe — dhe pastaj kaloi në Universitetin e Athinës, në Fakultetin e Matematikës e të Shkencave të Natyrës, të cilin e përfundoi rreth vitit 1905. Ishte një formim i rrallë për një shqiptar të asaj kohe: një njeri i shkencave të sakta që do ta vinte përpikërinë e tij në shërbim të një çështjeje kombëtare. Si shumë bashkatdhetarë të Korçës e të Kolonjës, rruga e çoi drejt Amerikës, ku kolonia shqiptare po shtohej me emigrantë nga jugu.

«Kombi»: gazeta e parë shqipe në Amerikë

Në Boston, Peci gjeti një komunitet të shpërndarë e pa zë të përbashkët. Përgjigjja e tij ishte një gazetë. Numri i parë i Kombit doli më 15 qershor 1906, i shtypur me shkronja latine në një kohë kur vetë alfabeti i shqipes ishte ende çështje e hapur. Për muajt e parë Peci bëri gjithçka vetë — ishte njëkohësisht drejtor, redaktor, korrektor, shtypshkrues dhe paloshkrues. Kombi doli për afër tre vjet, me rreth 110 numra deri në janar 1909, dhe u bë zëri i parë i qëndrueshëm i shqiptarisë në kontinentin e ri: mësonte gjuhën, ushqente ndjenjën kombëtare dhe i lidhte emigrantët e Masaçusetsit me atdheun që shumica prej tyre nuk do ta shihnin më.

Noli, Konica dhe fara e një rrjeti

Rëndësia e Sotir Pecit nuk matet vetëm me numrat e Kombit, por me atë që rrodhi prej tij. Kur kishte nevojë për një ndihmës, Peci thirri një të ri që punonte në një fabrikë dërrasash — Fan Nolin. «Para se Sotir Peci të më thërriste për të bërë gazetën Kombi, unë punoja në një fabrikë dërrasash», do të kujtonte vite më vonë vetë Noli. Ai i shërbeu Kombit si ndihmësredaktor deri në maj 1907, dhe pikërisht atje mësoi zanatin që do ta bënte më vonë udhëheqës. Kur Kombi pushoi, boshllëkun e zuri Dielli, që shoqëria «Besa-Besën» nisi ta botonte më 15 shkurt 1909 dhe që së shpejti u bë organ i federatës Vatra, me Nolin e Konicën në krye. Kështu vija është e drejtpërdrejtë: Kombi i Pecit ishte nyja e parë e një rrjeti shtypi që lidhi Bostonin me Manastirin e me Vlorën — rrjeti që i dha diasporës shqiptare të Amerikës zërin më të fortë e më jetëgjatë të mërgatës sonë.

Delegat në Kongresin e Manastirit

Autoriteti që Peci fitoi si botues e ktheu në përfaqësues. Më 13 shtator 1908 kolonitë shqiptare të Amerikës e zgjodhën atë delegatin e tyre në Kongresin e Manastirit, tubimin që në nëntor të atij viti do të vendoste alfabetin e njësuar të shqipes. Peci udhëtoi nga Bostoni për të qenë pranë Gjergj Fishtës, Mit'hat Frashërit, Ndre Mjedës, Parashqevi Qiriazit e delegatëve të tjerë — dëshmi se zëri i mërgatës tashmë peshonte në vendimet e mëdha të kombit. Prania e një përfaqësuesi nga Amerika në Manastir tregonte se shqiptaria nuk kufizohej më brenda kufijve të Perandorisë: ajo ishte bërë një rrjet ndërkontinental që merrte vendime bashkë.

Ministri e regjenca në shtetin e ri

Pas shpalljes së Pavarësisë, Peci u kthye për t'i shërbyer shtetit shqiptar në lëmin që njihte më mirë — arsimin. Ai qe nënkryetar i Kongresit të Lushnjës (1920), drejtor i arsimit në Tiranë dhe pastaj ministër i Arsimit në dy qeveri të njëpasnjëshme, më 1920 e sërish më 1921. Nga fundi i vitit 1921 deri më 1925 ai zuri një nga katër vendet e Këshillit të Regjencës, duke përfaqësuar shqiptarët ortodoksë në krye të shtetit — një njohje e peshës së tij si figurë kombëtare mbi ndarjet fetare. Përgjatë kësaj kohe botoi tekste shkollore e një gramatikë të shqipes, duke e mbajtur deri në fund lidhjen me mësimin e gjuhës që e kishte nisur në Boston.

Trashëgimia

Sotir Peci vdiq më 9 prill 1932 në Follorinë. Emri i tij sot rri në hije të nxënësit të vet më të famshëm, Fan Nolit, dhe të gazetës që Kombi e paraprijti, Diellit — por pikërisht kjo është matja më e drejtë e vlerës së tij. Peci nuk qe njeri i mitit; ai qe themeluesi i qetë, mësuesi i matematikës që kuptoi se një komb i shpërndarë ka nevojë para së gjithash për një gazetë të vetën. Ai vuri gurin e parë të një tradite që të tjerët e ngritën lart. Kur sot lexojmë për shtypin shqiptar të Amerikës, për Diellin e Vatrën, po lexojmë degët e një peme fara e së cilës u mboll në Boston, në qershor të vitit 1906, nga një dorë e vetme.