Frang Bardhi: fjalori i parë i shqipes dhe apologjia e parë e Skënderbeut

Në vitin 1635, nga një shtypshkronjë e Romës doli një libër i vogël në latinisht që mbante brenda diçka të re në histori: fjalët e shqipes, të renditura një për një përballë atyre latine. Autori ishte një meshtar i varfër nga Zadrima, Frang Bardhi — peshkop i Sapës, bir i një kombi pa shtet e pa shkollë. Një vit më vonë ai mori penën përsëri, jo për gjuhën po për emrin: shkroi mbrojtjen e parë me shkrim të shqiptarësisë së Skënderbeut, kundër atyre që tashmë kishin nisur t'ia rrëmbenin. Bardhi është nyja ku dy hallkat e kodit kombëtar — gjuha e shkruar dhe kujtesa e mbrojtur — dalin bashkë nga e njëjta dorë.

Pse ka rëndësi

• Fjalori latinisht-shqip i botuar në Romë më 1635 njihet si fjalori i parë i gjuhës shqipe.
• Një vit më vonë, më 1636, Bardhi shkroi mbrojtjen e parë me shkrim të shqiptarësisë së Skënderbeut kundër atyre që ia mohonin.
• Ishte peshkop i varfër i Sapës në Zadrimë; lindi rreth vitit 1606 dhe vdiq rreth 1643, në moshën vetëm rreth tridhjetë e shtatë vjeç.

Kush ishte

Frang Bardhi (latinisht Franciscus Blancus) lindi rreth vitit 1606 në fshatin Kallmet — sipas disa burimeve në Nënshat — të krahinës së Zadrimës, pranë Lezhës, në Shqipërinë atëherë nën sundimin osman. Si shumë djem katolikë të veriut, ai u shkollua përmes rrjetit arsimor të Kishës në Itali: kolegjet ilirike të Loretos dhe Romës, të mbajtura nga Kongregacioni De Propaganda Fide, ku faqja e titullit e veprës së tij e shënon si alumnus. Më 17 dhjetor 1635 u emërua peshkop i Sapës (Sapa e Sardës), një prej dioqezave të vjetra të Zadrimës, dhe u shugurua më 30 mars 1636 nga kardinali Ciriaco Rocci. Vdiq më 1643, në moshën rreth tridhjetë e shtatë vjeç, pasi kishte kaluar vitet e fundit duke qeverisur një kishë të varfër nën Perandori.

Fjalori i parë i shqipes (1635)

Vepra që ia ruajti emrin është Dictionarium latino-epiroticum — fjalori latinisht-shqip i botuar në Romë më 1635, i pari fjalor i gjuhës shqipe. Ai përmban 5.640 njësi leksikore, të renditura sipas latinishtes me përgjegjësen shqipe përbri. Në dedikimin e tij Bardhi shpreh shqetësimin se gjuha e të parëve po humbte dhe po shthurej nën trysninë e huaj, dhe se ai e mori përsipër punën pikërisht që ajo të mos zhdukej pa lënë gjurmë të shkruar. Në shtojcë libri sjell 113 fjalë të urta, shprehje dhe idioma — mbledhja e parë e njohur e folklorit shqiptar në shkrim, tradita gojore e komunitetit e ngritur për herë të parë në faqe libri.

Apologjia e Skënderbeut (1636)

Një vit pas fjalorit, në Venedik më 1636, Bardhi botoi veprën që shpesh quhet apologjia — një jetëshkrim polemik i Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Shkas u bë prifti katolik sllav Ivan Tomko Mrnaviqi (Marnavić), i cili në shkrimet e veta e paraqiste Skënderbeun me prejardhje sllave. Bardhi iu kundërvu me argumente historike, duke pohuar prejardhjen shqiptare (epirote) të heroit dhe duke qortuar përvetësimin e tij nga një komb tjetër. Kjo e bën veprën një nga tekstet e para të historiografisë shqiptare dhe, në thelb, mbrojtjen e parë me shkrim të kujtesës kombëtare — një shqiptar i shekullit XVII që tashmë lufton kundër shpronësimit të historisë së popullit të vet.

Peshkop nën Perandori

Krahas veprave të shtypura, nga viti 1637 e tutje Bardhi i dërgoi Kongregacionit De Propaganda Fide raporte të hollësishme në italisht e latinisht mbi gjendjen e dioqezës së tij dhe të katolikëve shqiptarë nën sundimin osman. Këto relacione mbeten sot dëshmi e rrallë e drejtpërdrejtë për jetën fetare, gjuhësore e shoqërore të Zadrimës e të Shqipërisë veriore në gjysmën e parë të shekullit XVII — një zë vendas që flet për vendin e vet, jo një udhëtar i huaj që e vëzhgon nga jashtë.

Vendi në rrjet

Bardhi nuk qëndron vetëm. Ai është hallka e tretë e një zinxhiri shkrimtarësh katolikë të veriut që, brez pas brezi, e mbajtën shqipen gjallë në letër nën Perandori: Gjon Buzuku me Mesharin (1555), librin e parë shqip; Pjetër Budi me vargun e parë dhe doktrinën e krishterë (1618); Frang Bardhi me fjalorin (1635); dhe Pjetër Bogdani me Çetën e profetëve (1685), prozën e parë origjinale shqipe. Të katërt dolën nga i njëjti rrjet kolegjesh e dioqezash, shkruan për të njëjtin qëllim — të mos vdiste gjuha — dhe e trashëguan detyrën njëri te tjetri. Ky është kodi lidhës i kombit: gjuha e shkruar si fill që nuk këputet edhe kur shteti mungon. Dyqind vjet më vonë, po ai fill do të dilte sërish në sipërfaqe te fjalorët e Rilindjes dhe te alfabeti i njësuar i Kongresit të Manastirit.