Aleksandër Xhuvani, gjuhëtari që punoi tërë jetën për pastërtinë e shqipes

Ka njerëz që një komb i njeh nga zëri, dhe të tjerë që e njeh nga heshtja e durueshme me të cilën i ndërtojnë veglat e mendimit. Aleksandër Xhuvani (Elbasan, 14 mars 1880 – Tiranë, 22 nëntor 1961) i takon të dytëve. Gjuhëtar dhe pedagog, ai e kaloi gjithë jetën e vet të gjatë mbi një detyrë të vetme e të pandërprerë: t'i jepte shqipes pastërti, rregull dhe njësi — që fjala e ndarë ndër dialekte e pashallëqe të bëhej një gjuhë e vetme letrare, e denjë për shkollën, për shkencën dhe për shtetin. Puna e tij nuk bën zhurmë; ajo qëndron në themelet e çdo faqeje që shqiptari i sotëm shkruan drejt.

Nga Elbasani te Athina

I biri i një prifti nga Shtërmeni, Xhuvani mori mësimet e para në Elbasan dhe u shkollua në gjimnazin e Çotilit, para se t'i drejtohej Fakultetit të Filologjisë të Universitetit të Athinës, ku studioi nga viti 1903 deri më 1906. Ishte koha e Rilindjes, kur dashuria për gjuhën ishte njëkohësisht dashuri për atdheun. Që më 1905 ai botoi shkrimin e parë në revistën «Albania» të Faik Konicës — hyrje simbolike në një jetë të tërë kushtuar fjalës së shkruar shqip.

Në gusht të vitit 1906 shkoi në Napoli, ndër arbëreshët e Italisë, ku dha mësim në kolegjin e Shën Mitër Koronës dhe u lidh me Luigj Gurakuqin. Më vonë e gjejmë në Kajro, ku me Mihal Turtullin, Filip Shirokën e Andon Zako Çajupin themeloi shoqërinë atdhetare «Bashkimi» dhe drejtoi gazetën «Shkreptima». Tashmë vija e jetës së tij ishte e qartë: kudo ku rrihte një zemër shqiptare, atje duhej të mbërrinte edhe gjuha e shkruar shqip.

Normalja e Elbasanit dhe misioni pedagogjik

Pas Kongresit Kombëtar të Elbasanit (2–8 shtator 1909), që vendosi hapjen e një shkolle për të përgatitur mësues shqiptarë, më 1 dhjetor 1909 u çel Shkolla Normale e Elbasanit — e para shkollë e mesme kombëtare në trojet shqiptare. Xhuvani iu përgjigj thirrjes me entuziazëm dhe qëndroi ndër mësuesit e parë të saj, krah Gurakuqit e Sotir Pecit; më vonë do të drejtonte për vite të tëra këtë institucion që formoi brezat e parë të mësuesve të Shqipërisë.

Nga katedra doli edhe pedagogu-autor. Xhuvani i pajisi shkollat shqipe me tekstet që u mungonin: «Fillime të pedagogjisë», «Psikologjia», «Didaktikë e edukatë» dhe monografia për Johann Heinrich Pestaloccin, mendimtarin zviceran të arsimit popullor. Për gjysmë shekulli mësimdhënieje e hartimi tekstesh, shteti do t'i jepte titullin «Mësues i Popullit» — njohje e një jete të dhënë klasës dhe fjalës.

«Për pastërtinë e gjuhës shqipe»

Zemra e veprës shkencore të Xhuvanit rreh te kujdesi për pastërtinë e shqipes. Në veprën e tij më të njohur, «Për pastërtinë e gjuhës shqipe» (1956), ai mblodhi e sistemoi një doktrinë të tërë: fjalët e huaja që kishin zënë vend pa nevojë duheshin zëvendësuar jo me trillime, po me pasurinë e gjallë të gjuhës popullore e të dialekteve. Ai besonte se shqipja e kishte brenda vetes lëndën për të emërtuar botën e re — mjaftonte të dëgjohej fshati, katundi, gojëdhëna, dhe fjala e vjetër të ngrihej sërish në përdorim.

Prandaj Xhuvani ishte mbledhës i palodhur i leksikut popullor dhe një nga studiuesit e parë të fjalëformimit, morfologjisë e sintaksës së shqipes. Puna e tij synonte pasurimin e gjuhës letrare, sidomos zhvillimin e terminologjisë në gramatikë, në letërsi e në shkencat pedagogjike — fusha ku shqipja duhej të fitonte fjalorin e vet të saktë e të njësuar.

Ndërtuesi i normës

Purizmi i tij nuk mbeti teori. Si drejtues i Sektorit të Gjuhësisë e të Letërsisë në Institutin e Shkencave (1947–1953), Xhuvani udhëhoqi hartimin e udhëzuesve të njëpasnjëshëm të drejtshkrimit dhe pati rol qendror në konferencat që rregulluan shkrimin e shqipes. Nën kujdesin e tij u realizua «Fjalori i gjuhës shqipe» i vitit 1954, gur themeltar i leksikografisë sonë moderne; e vetë ai përgatiti botimin e dytë të «Fjalorit të gjuhës shqipe» të Kostandin Kristoforidhit (1961), duke lidhur kështu në një zinxhir të vetëm dy breza rilindës të fjalorit shqip.

Në këto vite lindi edhe bashkëpunimi i njohur me Eqrem Çabejn: bashkë hartuan studimet themelore «Parashtesat» (1956) dhe «Prapashtesat e gjuhës shqipe» (kjo e fundit e botuar më 1962, pas vdekjes së tij). Ishte punë e imët, e heshtur mbi grimcat më të vogla të fjalës — pikërisht ato grimca mbi të cilat qëndron rregulli i një gjuhe të tërë. Njësimi i plotë i shqipes letrare do të vulosej më 1972, njëmbëdhjetë vjet pasi Xhuvani u nda nga jeta; por themelet mbi të cilat u ngrit ai njësim ishin gdhendur, ndër të tjerë, nga duart e tij.

Trashëgimia

Për një komb të ndarë me kufij shtetërorë, gjuha mbetet kodi që e mban të tërën. Kristoforidhi e kish quajtur shqipen «gjuhën amtare» që duhej shpëtuar; Xhuvani e mori atë amanet dhe e ktheu në normë të shkruar, të mësueshme, të njësuar. Nga fjalori i tij te teksti shkollor, nga katedra e Normales te sektori i gjuhësisë, ai lidhi në një vijë të vetme rilindjen kulturore me shtetin modern.

Sot Universiteti i Elbasanit mban emrin e tij, dhe vepra e tij e mbledhur nisi të botohej më 1980. Por përmendorja më e vërtetë e Aleksandër Xhuvanit nuk është prej guri: është çdo fjalë shqipe e shkruar drejt, e pastër dhe e njësuar — pasuri e përbashkët e një populli që fjalën e vet e njeh më në fund si një të vetme.