Sulejman Delvina: kryeministri i parë i shtetit që lindi në Lushnjë

Kur delegatët e Kongresit të Lushnjës u ndanë në fund të janarit 1920, Shqipëria ekzistonte më shumë si ide sesa si shtet. Kishte një qeveri në Durrës që Fuqitë e Mëdha po e shtynin drejt pranimit të copëtimit, kishte një jug ende nën ushtrinë italiane, kishte një veri të pambrojtur dhe një hartë që në Paris po vizatohej pa shqiptarët. Njeriu që kongresi zgjodhi për të drejtuar qeverinë e re — një patriot i qetë, i shkolluar, pa ushtri e pa parti pas vetes — ishte Sulejman bej Delvina. Brenda dhjetë muajve, qeveria e tij e vendosi kryeqytetin në Tiranë, e mbrojti pavarësinë me armë në Vlorë dhe e mbajti shtetin bashkë në çastin kur ai mund të ishte shpërbërë. Ai është, në kuptimin më të mirëfilltë, kryeministri i parë i shtetit shqiptar që lindi si administratë funksionale.

Nga Delvina në Stamboll

Delvina lindi më 5 tetor 1871 në Delvinë, në jugun e sotëm shqiptar, atëherë pjesë e Perandorisë Osmane (disa burime, mes tyre pulla përkujtimore shqiptare, japin vitin 1884). Shkollimin fillestar e mori në vendlindje, arsimin e mesëm në Janinë — në rrethin e shkollës Zosimea — dhe studimet e larta në Mekteb-i Mülkiye të Stambollit, shkollën e administratës që përgatiste elitën shtetërore osmane, të cilën e mbaroi rreth vitit 1898–1899. Ishte tipi i shqiptarit që perandoria e formonte për ta shërbyer, por që gjuha dhe atdheu do ta rimerrnin. Punoi si nëpunës në Ministrinë e Jashtme e në kryeministrinë osmane dhe u bë profesor i letërsisë osmane në liceun e Vefasë (1901) e pastaj në Galatasaraj (1905), duke botuar edhe një manual të asaj letërsie. Por thelbi i tij ishte gjetkë: në korrik 1911, brenda zemrës së perandorisë, ai qëndroi pas studentëve shqiptarë që protestonin për njohjen zyrtare të alfabetit shqip — të njëjtit alfabet që Kongresi i Manastirit sapo e kishte njësuar më 1908. Ky detaj është më shumë se biografik. Kombi shqiptar nuk u ndërtua vetëm me pushkë e kufij; u ndërtua me shkronja, dhe njerëz si Delvina e mbronin kodin e shkruar edhe kur ishin funksionarë të një shteti tjetër.

Kongresi i Lushnjës dhe një qeveri e ngritur nga hiçi

Pas Armëpushimit të Mudrosit dhe shpërbërjes së perandorisë, Delvina u kthye plotësisht nga çështja shqiptare; më 1919 ai ishte mes zërave që përfaqësonin bashkësitë shqiptare në rrethin e Konferencës së Paqes në Paris, ku fati i vendit po vendosej pa të. Kur Kongresi i Lushnjës u mblodh nga 21 deri më 31 janar 1920 dhe hodhi poshtë qeverinë e Durrësit si të paaftë ta mbronte pavarësinë, ai zgjodhi Delvinën kryetar të qeverisë së re. Mandati i tij nisi më 30 janar 1920. Kabineti që formoi ishte një koalicion i gjerë i figurave që do ta shënonin dekadën vijuese: Ahmet Zogu si ministër i Brendshëm, Mehmet Konica në Punët e Jashtme, Sotir Peci në Arsim, Hoxhë Kadria në Drejtësi, Ndoc Çoba në Financa. Vendimi i tyre i parë madhor ishte praktik dhe simbolik njëherësh: më 11 shkurt 1920 qeveria u vendos në Tiranë, duke e shpallur atë kryeqytet — një qytet i vogël në qendër të vendit, larg bregut ku ushtritë e huaja mund të zbritnin, dhe pikërisht për këtë i sigurt. Shteti tashmë kishte një zemër.

Vlora, dhe shteti që nuk u nda

Sfida më e rëndë e qeverisë Delvina ishte jugu. Italia mbante Vlorën dhe pretendonte një protektorat mbi Shqipërinë; copëtimi mes Italisë, Greqisë e Jugosllavisë ishte ende në tryezat e diplomacisë evropiane. Kur Lufta e Vlorës shpërtheu në qershor 1920, qeveria e re nuk u tërhoq: ajo e mbështeti kryengritjen popullore dhe njëkohësisht luftoi bandat esatiste që kërkonin ta minonin nga brenda. Rezultati ishte një nga fitoret e rralla ushtarako-diplomatike të shtetit të porsalindur — protokolli italo-shqiptar i 2 gushtit 1920 që parashikoi tërheqjen e ushtrisë italiane nga Vlora dhe njohu, në fakt, se Shqipëria do të mbetej e tërë. Për një qeveri pa buxhet, pa ushtri të rregullt e pa aleatë, ky ishte një sukses që rrallë i njihet emrit që e drejtoi. Delvina dha dorëheqjen më 14 nëntor 1920, por shteti që la pas ishte i vendosur në një kryeqytet, i njohur në kufijtë e vet dhe i çliruar nga pushtuesi i fundit i madh.

Ministër, mërgim, kthim

Delvina nuk u tërhoq nga jeta publike. Shërbeu si ministër i Punëve të Brendshme nga 11 korriku deri më 16 tetor 1921 në qeverinë e Iljaz bej Vrionit, dhe pas Lëvizjes së Qershorit 1924 u bë ministër i Punëve të Jashtme, nga 16 qershori deri më 24 dhjetor 1924, në qeverinë e Fan Nolit. Kur revolucioni i Nolit u rrëzua dhe Ahmet Zogu u kthye në pushtet, Delvina — si shumë protagonistë të asaj lëvizjeje — mori rrugën e mërgimit, në Itali. Është një ironi e njohur e politikës shqiptare të kohës se pikërisht Zogu, kundërshtari politik, ndihmoi financiarisht mjekimin e tij jashtë kur ai u sëmur rëndë. Delvina u kthye në atdhe rreth vitit 1928, por sëmundja e rimori në fillim të viteve '30; vdiq më 1 gusht 1932 në Vlorë — qytetin që qeveria e tij e kishte mbrojtur dymbëdhjetë vjet më parë — ndonëse disa burime e japin vdekjen më 1933.

Guri i qoshes që historia e nënvizon pak

Emrat që kujtohen nga viti 1920 janë zakonisht ata të betejës — Vlora, kryengritja, protokolli. Emri i qeverisë që i dha atyre ngjarjeve një shtet funksional harrohet më shpejt. Sulejman Delvina nuk ishte tribun, as komandant; ishte administratori i shkolluar që një komb i porsalindur e pati nevojë pikërisht kur rrezikonte të shpërbëhej në duart e Fuqive të Mëdha. Rrjeti shqiptar — nga alfabeti që e mbrojti në Stamboll te kryeqyteti që e ngriti në Tiranë — kalonte edhe nëpër njerëz të tillë të matur, që e mbanin shtetin bashkë pa e kërkuar lavdinë. Nga Lushnja te Vlora, Delvina e vulosi bindjen që do të mbetej boshti i shekullit: se Shqipëria do të ishte një dhe e tërë, ose nuk do të ishte fare.