Konsulta e Prishtinës 1968: njësimi i shqipes nisi jashtë kufijve të shtetit

Në historinë e një kombi ka data që nuk shënojnë beteja. Më 22 dhe 23 prill 1968, në Prishtinë — në kryeqytetin e një krahine autonome brenda Jugosllavisë, ku shqiptarët numëroheshin si pakicë e dyshimtë — rreth 150 gjuhëtarë, shkrimtarë, arsimtarë e punonjës kulture u ulën për dy ditë dhe morën vendimin që gjuha shqipe do të shkruhej njësoj nga Ulqini në Preshevë dhe nga Prishtina në Tiranë. Katër vjet përpara Kongresit të Drejtshkrimit, njësimi i shqipes ishte vendosur tashmë — dhe ishte vendosur jashtë kufijve të shtetit shqiptar.

Pse ka rëndësi

• Më 22–23 prill 1968, rreth 150 gjuhëtarë, shkrimtarë e arsimtarë nga Kosova, Maqedonia, Mali i Zi dhe Presheva u mblodhën në Prishtinë dhe pranuan gjuhën letrare të vendit amë — katër vjet para Kongresit të Drejtshkrimit të Tiranës.
• Politika gjuhësore e Beogradit kishte nxitur një drejtshkrim të veçantë për shqiptarët e Jugosllavisë, i formuluar te projekti i ortografisë së Prishtinës i vitit 1957, që largohej ndjeshëm nga ortografia e Tiranës e 1956-s.
• Njësimi i shqipes u vendos pra jashtë kufijve të shtetit shqiptar, nga një popullsi që trajtohej si pakicë e dyshimtë brenda Jugosllavisë.

Rruga që i largonte shqiptarët nga njëri-tjetri

Pas Luftës së Dytë Botërore, shqipja u lejua të mësohej e të shkruhej në shkollat e Kosovës, të Maqedonisë e të Malit të Zi. Leja nuk ishte bujari. Politika gjuhësore e Beogradit e pa që herët se çfarë mund të bëhej me një alfabet: nëse shqiptarët e Jugosllavisë shkruanin ndryshe nga shqiptarët e shtetit amë, atëherë me kalimin e brezave do të bëheshin dy popuj. Prandaj u nxit krijimi i një drejtshkrimi të veçantë për «jugosllavët me origjinë shqiptare» — një variant letrar i mbështetur në të folmen e Kosovës e të Dibrës, i ndarë nga norma që po përpunohej në Shqipëri.

Kjo prirje mori formë të prerë te projekti i ortografisë së Prishtinës i vitit 1957, që largohej ndjeshëm nga ortografia e Tiranës e vitit 1956. Planifikimi divergjent — dy norma që rriteshin larg njëra-tjetrës — vijoi deri më 1964. Ishte, në thelb, e njëjta strategji që Rilindja Kombëtare e kishte parë një shekull më parë nga perandoritë: ndaje shkrimin dhe ke ndarë kombin. Ndryshimi ishte se kësaj here ata që duhej ta pranonin ndarjen ishin vetë shqiptarët, dhe ata nuk e pranuan.

1967: një projekt drejtshkrimi mbërrin në Prishtinë

Instituti Albanologjik i Prishtinës — themeluar më 1953, mbyllur nga regjimi më 1955, i rihapur më 1967 — e nisi jetën e vet të dytë pikërisht në vitin kur në Prishtinë erdhi «Projekti i rregullave të drejtshkrimit të shqipes», hartuar nga gjuhësia e Tiranës mbi një punë të gjatë komisionesh që kishte nisur me Aleksandër Xhuvanin në vitet '40 e '50. Projekti nuk ishte thjesht një listë rregullash. Ai sanksiononte një gjuhë letrare të përbashkët kombëtare.

Përballë tij, shqiptarët e Jugosllavisë kishin dy rrugë, dhe vetëm dy. Ose ta pranonin projektin e 1967-s — çka do të thoshte të hynin, si palë, në aktin përfundimtar të formimit të shqipes së njësuar. Ose të vijonin rrugën ekzistuese: variantin letrar gegë të përpunuar veçmas në Prishtinë, me institucionet, shkollat e shtypin e vet. Rruga e dytë ishte më e rehatshme dhe më e sigurt. Ishte edhe rruga që Beogradi e kishte hapur me dorën e vet.

22–23 prill 1968: dy ditë në Prishtinë

Konsultën Gjuhësore e organizuan Instituti Albanologjik dhe Katedra e Gjuhës e e Letërsisë Shqipe e Fakultetit Filozofik të Prishtinës, bashkë me institucione të tjera arsimore e kulturore të Kosovës. Erdhën rreth 150 pjesëmarrës — jo vetëm gjuhëtarë, por shkrimtarë, mësues, botues, gazetarë — nga Kosova, nga Maqedonia, nga Mali i Zi dhe nga Lugina e Preshevës. Ishte, në kushtet e kohës, mbledhja më e gjerë shqiptare që mund të mbahej pa kërkuar leje nga askush.

Konsultën e hapi Fehmi Agani, atëherë drejtor i Institutit Albanologjik — i njëjti njeri që tridhjetë e një vjet më vonë do të vritej nga forcat serbe gjatë luftës së Kosovës. Fjala hyrëse ishte referati i albanologut Idriz Ajeti, «Rruga e njësimit të gjuhës letrare shqipe dhe e ortografisë së re», botuar disa ditë më parë në gazetën Rilindja, që të mund ta lexonte kushdo përpara se të fillonin punimet. Punimet zgjatën dy ditë; në ditën e dytë u miratuan konkluzat që hynë në histori me emrin «Konkluzat e Konsultës Gjuhësore të Prishtinës».

«Një komb — një gjuhë letrare, një drejtshkrim»

Konsulta pranoi njëzëri «si gjuhë të vetën letrare gjuhën letrare të vendit ëmë». Historiani Ali Hadri e formuloi parimin që u bë kredoja e tubimit: «Një komb — një gjuhë letrare, një drejtshkrim.» Ai shtoi se gjuha letrare kombëtare shqipe «është bërë imperativ kohe për të gjithë shqiptarët, kudo që ata jetojnë, aq më parë se çdo qenieje kombëtare i përgjigjet vetëm një gjuhë letrare».

Rezoluta e Konsultës e cilësoi vendimin «një hap të rëndësishëm drejt unifikimit të gjuhës letrare». Ajo autorizoi Institutin Albanologjik dhe katedrën e gjuhës e të letërsisë shqipe të njoftonin Universitetin Shtetëror të Tiranës «me konkluzat e tubimit dhe me vërejtjet e bëra rreth projektit të ortografisë» — pra Prishtina nuk pranoi thjesht një normë të gatshme, por hyri në të si palë me vërejtjet e veta. Dhe u rekomandoi institucioneve arsimore, pedagogjike, gazetare, botuese, shkencore e kulturore «të krijojnë mundësitë e zbatimit sa më të shpejtë të konkluzave».

Zbatimi qe i menjëhershëm. Që nga viti 1968, në Kosovë dhe në Mal të Zi — në Maqedoni qysh më 1967 — e gjithë veprimtaria e shkruar publike kaloi te norma e njësuar: shkollat, gazetat, botimet, administrata. Për herë të parë që nga Kongresi i Manastirit, një vendim gjuhësor shqiptar u zbatua në terren pa u pyetur asnjë perandori.

Kush ishte kundër — dhe çfarë nuk qëndron

Vendimi pati kundërshtarë, dhe do të ishte mungesë ndershmërie t'i fshihnim. Nga mërgimi, Martin Camaj dhe Arshi Pipa e panë me dyshim njësimin mbi një bazë kryesisht toske, dhe humbjen e paskajores gege («me punue») e ndien si gjymtim të një trashëgimie letrare që nga Buzuku te Fishta. Ajo dhimbje ishte e vërtetë dhe mbetet e vërtetë: veriu dha më shumë se ç'mori, dhe kjo është pjesë e llogarisë. Edhe Selman Riza, themelues i vetë Institutit, kishte tezat e veta për një normë më gjithëpërfshirëse. Këto zëra nuk janë tradhti; janë kundërshtimi i brendshëm i një kombi që po vendoste diçka të pakthyeshme.

Ajo që nuk qëndron është akuza tjetër: se Konsulta qe orkestruar nga Tirana zyrtare. Gjuhëtarja amerikane Janet Byron, e cila e ka studiuar posaçërisht standardizimin e shqipes, arriti në përfundimin e kundërt — nisma erdhi nga vetë bashkësia shqiptare në Jugosllavi, nga dëshira e saj «për t'u identifikuar më ngushtë me vendin amë», dhe nuk ka asnjë provë se planifikuesit e gjuhës në Shqipëri i kishin nxitur bashkëkombësit përtej kufirit. Prof. F. Raka e ka thënë edhe më drejtpërdrejt: Konsulta ishte tubimi i parë shkencor i mbajtur në Kosovë pa diktatin dhe mbikëqyrjen e organeve politike as të Prishtinës, as të Beogradit — dhe as të Tiranës, sepse në atë kohë midis Prishtinës dhe Tiranës nuk ekzistonte kurrfarë kontakti. Marrëdhëniet do të nisnin dy vjet më vonë.

Konteksti politik e ndihmon të kuptohet pse pikërisht atëherë. Rënia e Aleksandër Rankoviçit më 1966 kishte hequr aparatin e sigurimit që për një dhjetëvjeçar e kishte trajtuar shqiptarin e Kosovës si element për t'u shpërngulur; hapësira që u çel çoi te rihapja e Institutit, te universiteti i Prishtinës, dhe përfundimisht te statusi që do të vulosej me Kushtetutën e 1974-s nën drejtimin politik të Fadil Hoxhës. Konsulta e shfrytëzoi atë dritare para se ajo të mbyllej sërish.

Hallka midis Manastirit dhe Tiranës

Vlerësimi më i saktë i Konsultës është ky: ajo është hallka lidhëse midis Kongresit të Manastirit (1908), që i dha shqipes një alfabet të vetëm, dhe Kongresit të Drejtshkrimit të Tiranës (1972), që i dha një normë të vetme. Pa vendimin e 1968-s, Kongresi i 1972-shit nuk do të mbahej dot si kongres mbarëkombëtar — sepse gjysma e kombit do të kishte ardhur atje me një normë tjetër në xhep, ose nuk do të kishte ardhur fare.

Në nëntor të 1972-shit, në sallat e Universitetit Shtetëror të Tiranës, 87 delegatë — nga Shqipëria, nga Kosova, nga Maqedonia, nga Mali i Zi dhe nga arbëreshët e Italisë — vulosën shqipen standarde. Ata mundën ta bënin këtë sepse katër vjet më parë, në Prishtinë, ishte marrë vendimi i vështirë. Gjuhëtarja Shefkije Islamaj e ka thënë me përpikëri: Konsulta «i vuri pikë rrugës veçuese» dhe bëri që Kongresi i Drejtshkrimit të quhej mbarëkombëtar.

Pse njësimi nisi jashtë shtetit

Ka një ligjësi që përsëritet në historinë shqiptare dhe që Konsulta e Prishtinës e konfirmon për të tretën herë. Sa herë ndjenja kombëtare brenda shtetit është ngushtuar nën trysninë e një pushteti, rizgjimi ka ardhur nga shqiptarët jashtë tij. Rilindja nisi te arbëreshët e Italisë dhe te kolonitë e mërgimit, jo te vilajetet. Ideja për Kongresin e Manastirit erdhi po ashtu nga jashtë. Dhe shtysa për njësimin e gjuhës erdhi përsëri nga jashtë — nga Prishtina, nga Shkupi, nga Ulqini, nga njerëz që nuk kishin shtet për t'i mbrojtur dhe që pikërisht prandaj e dinin më mirë se çfarë humbet një komb kur humbet gjuhën e përbashkët.

Shqiptarët e Jugosllavisë nuk kishin ushtri, nuk kishin kufi, nuk kishin as të drejtën e emrit të vet. Kishin një gjë të vetme që mund ta vendosnin vetë: si do ta shkruanin shqipen. Në prill të 1968-s e vendosën, dhe e vendosën në favor të bashkimit — me çmim, me humbje dialektore, me një debat që vazhdon edhe sot. Puna e jetës së Eqrem Çabejt kishte treguar se shqipja është dëshmia më e vjetër që ky popull ka për veten. Në Prishtinë, më 1968, ajo dëshmi u nënshkrua sërish — nga ata që kishin më pak nga të gjithë për ta humbur, dhe më shumë për të mbrojtur.