Shekspiri shqip: si «Othello» i Fan Nolit (1916) i dha gjuhës sonë dramën botërore

Në vitin 1916, në një shtypshkronjë shqiptare të Bostonit, doli një libër i hollë me kapak të thjeshtë: Othello, tragjedia e xhelozisë dhe e ngjyrës, e veshur për herë të parë me fjalë shqipe. Përkthyesi ishte një prift e atdhetar tridhjetëkatërvjeçar — Fan Noli. Me atë vëllim, gjuha shqipe, që sapo kishte fituar alfabetin e vet të njësuar (Manastir, 1908) dhe ende s'kishte shtet, mori në duar kryeveprën e dramës botërore. Ky është historiku i një akti të qetë por të madh: si e fitoi shqipja Shekspirin — dhe përse ai përkthim ishte, në thelb, një akt sovraniteti kulturor.

Pse ka rëndësi

• Fan Noli e nisi udhën e përkthyesit më 1916, kur ktheu në shqip «Othellon» — Shekspirin e parë në gjuhën tonë, botuar në Boston në gjirin e diasporës rreth federatës Vatra.
• Më 1926 panë dritën e botimit tri tragjedi të tjera nolane — «Hamleti», «Makbethi» dhe «Jul Cezari».
• Përkthimi qe akt kombëtar: shqipja, që sapo kishte fituar alfabetin e njësuar (Manastir, 1908) dhe ende s'kishte shtet, provonte se mund të thoshte gjithçka që thoshin gjuhët e mëdha të Evropës.

«Othello», 1916: Shekspiri i parë vishet me shqipen

Fan Noli e nisi udhën e përkthyesit më 1916, kur ktheu në shqip Othellon — Shekspirin e parë në gjuhën tonë. Vëllimi u botua në Boston, në gjirin e diasporës që rreth federatës Vatra mbante gjallë çështjen kombëtare në Amerikë. Nuk ishte rastësi që kryevepra e parë e zgjedhur qe pikërisht Othello: një dramë ku i huaji fisnik gjykohet nga ngjyra e jo nga vlera i fliste drejtpërdrejt një populli të vogël që Evropa e shihte me dyshim. Një dekadë më vonë, më 1926, panë dritën e botimit tri tragjedi të tjera nolane — Hamleti, Makbethi dhe Jul Cezari — dhe me to Noli vuri themelet e një kanoni: Shekspiri shqip kishte tashmë zërin e vet.

Përse një përkthim ishte akt kombëtar

Rilindja shqiptare e kuptoi herët se një gjuhë nuk mbrohet vetëm me pushkë e me shkolla, por edhe duke e detyruar të mbajë peshën e madhësisë njerëzore. Të përkthesh do të thoshte të provoje se shqipja mund të thoshte gjithçka që thoshin gjuhët e mëdha të Evropës. Kjo qe një traditë e tërë, jo një gjest i vetmuar: Naim Frashëri ktheu në shqip këngë të Iliadës homerike; Noli i dha gjuhës Shekspirin, Servantesin, Ibsenin dhe rubairat e Omar Khajamit; Ernest Koliqi solli poetët e mëdhenj të Italisë si shkollë për prozën shqipe; Lasgush Poradeci rrëmbeu Pushkinin, Gëten e Hajnen. Çdo përkthim ishte një tullë në ndërtesën e një gjuhe letrare të re. Shekspiri ishte kupola.

Njeriu që i dha shqipes edhe Perëndinë edhe Hamletin

Fan Noli e mbart këtë vepër brenda një jete të vetme që solli tri dhurata të mëdha për gjuhën. I njëjti njeri që meshoi i pari shqip (mesha e parë shqip, Boston, 22 mars 1908) dhe që i dha Kishës Ortodokse Shqiptare autoqefalinë, i dha letërsisë sonë edhe dramën më të lartë të botës. Për Nolin, liturgjia dhe Shekspiri ishin e njëjta luftë me armë të ndryshme: t'ia hapje shqipes regjistrin e lartë, atë ton madhështor që deri atëherë i mohohej si gjuhë «fshati». Kur Otello flet shqip me solemnitetin e një beje malësor, kur Hamleti pyet «të rrosh a të mos rrosh» në një toskërishte të rrahur, gjuha jonë del nga heshtja e detyruar dhe ulet në tryezën e madhe të kulturës evropiane.

Regjistri: një toskërishte madhështore

Përkthimet nolane nuk kërkojnë t'i rrinë Shekspirit fjalë për fjalë; ato e rikrijojnë. Noli mbrujti një toskërishte letrare të ngritur, që merr frymë me ritmin e epikës gojore shqiptare — të njëjtin ritëm që kishte mbajtur gjallë kujtesën e kombit ndër shekuj pa shtet e pa akademi. Ai shpiku e ngriti fjalë, i dha shqipes një fjalor abstrakt e madhështor që s'e kishte pasur, dhe provoi se vargu i bardhë shekspirian mund të kumbonte natyrshëm në gjuhën tonë. Prandaj përkthimet e tij mbeten të gjalla një shekull më vonë: nuk janë ura të përkohshme drejt origjinalit, por vepra letrare shqipe më vete.

Nga Noli te Luarasi: një shekull Shekspiri shqip

Puna që nisi Noli u bë detyrë brezash. Ende në ditët e para të diasporës amerikane, Jul Cezari u përkthye edhe nga Skënder Luarasi (1919), i cili më pas i fali shqipes gjashtë drama të tjera: Mbretin Lir, Rikardin II, Rikardin III, Tregtarin e Venedikut, Komedinë e keqkuptimeve dhe Si të doni. Gjatë shekullit që pasoi, korpusi u dyfishua me përkthimet e Vedat Kokonës, Alqi Kristos, Napoleon Tasit, Perikli Jorgonit e Kristaq Trajës. Sonetet janë kthyer në shqip nga mbi njëmbëdhjetë përkthyes, dhe Romeo dhe Zhulieta ka pasur më shumë se një zë. Kështu, nga një vëllim i vetëm i Bostonit të vitit 1916 lindi një bibliotekë e tërë: Shekspiri që flet shqip.

Skena: Shekspiri që flet shqip sot

Këto përkthime nuk mbetën në raft. Tragjeditë nolane e ato që erdhën pas tyre vazhdojnë të vihen në skenë në Tiranë e në Prishtinë, të studiohen në shkolla e universitete dhe të ribotohen brez pas brezi. Shekspiri shqip është sot pjesë e trashëgimisë sonë kulturore po aq sa e trashëgimisë angleze — dëshmi se një komb i vogël, kur zgjedh të përqafojë të universalen, nuk humbet identitetin por e zgjeron. Gjuha që dikur e quanin të papërshtatshme për letërsi u përgjigj duke pritur në gji Hamletin, Makbethin e Otellon. Kjo është, në fund, historia e vërtetë e Shekspirit shqip: jo si e mori Shqipëria Shekspirin, por si e provoi shqipja se mund ta mbante.