Parashqevi Qiriazi: e vetmja grua në Kongresin e Manastirit (1908)

Në rrjetin e Rilindjes kombëtare shqiptare — rrjet që lidhi Manastirin me Korçën, Stambollin, Amerikën dhe Parisin nëpërmjet një kodi të vetëm, gjuhës — Parashqevi Qiriazi është nyja që solli brenda atij projekti kolektiv vetëpërkufizimi gjysmën e kombit që shpesh mbetej jashtë tij: vajzat dhe gratë.

Origjina dhe shkolla e familjes Qiriazi

Lindi rreth viti 1880–1886 — burimet nuk pajtohen mbi vitin e saktë; disa e vendosin lindjen aty rreth 1880-s, të tjerë e datojnë më saktë më 27 maj 1886 — në Manastir (sot Manastiri/Bitola, në Maqedoninë e Veriut), qytet që në fund të shekullit XIX ishte një nga qendrat e para të Rilindjes shqiptare. Familja Qiriazi, ortodokse shqiptare me rrënjë në krahinën e Korçës, dha kombit dy nga figurat më të rëndësishme të arsimit shqip: vëllain e madh, Gjerasim Qiriazin, ungjillor protestant që dha nismën për shkollën e parë shqipe të vajzave, dhe motrën e madhe, Sevasti Qiriazin, mësuesen dhe drejtoreshën e parë të asaj shkolle, hapur në Korçë më 15 tetor 1891. Parashqevi ishte fëmijë në atë kohë; nuk ishte as themeluese, as mësuese e parë e shkollës — ajo do ta trashëgonte institucionin, nuk e krijoi.

Formimi: Stambolli, Oberlin, kthimi si drejtoreshë (1904)

Rruga e saj personale përsëriti, në miniaturë, gjeografinë e vetë Rilindjes. Studioi në Kolegjin Amerikan për Vajza në Stamboll, ku mori diplomën universitare, dhe më pas ndoqi një master në Oberlin College, në Shtetet e Bashkuara. Kur u diplomua më 1904 dhe u kthye në Korçë, e bëri jo si e huaja e formuar larg, po si trashëguesja e detyrës: zëvendësoi motrën Sevasti si drejtoreshë e shkollës së vajzave, duke mbyllur kështu rrethin mes shkollës themeluar nga vëllai, drejtuar fillimisht nga motra, dhe tashmë udhëhequr prej saj.

Kongresi i Manastirit (1908): alfabeti dhe gruaja e vetme

Nëntori i vitit 1908 solli në Manastir kongresin që do të fikste alfabetin modern të gjuhës shqipe — akti themeltar i standardizimit kombëtar, në një kohë kur kombi ende s'kishte shtet të vetin. Mes delegatëve, pothuajse të gjithë burra, qëndronte një grua e vetme: Parashqevi Qiriazi, e dërguar si zëdhënëse e shkollës së vajzave të Korçës. Sipas rrëfimit historik të pranuar, ajo shërbeu si sekretare e komisionit njëmbëdhjetë-anëtarësh që punoi mbi alfabetin — pozicion që e vendosi pikërisht atje ku kombi po vendoste si do ta shkruante gjuhën e vet.

Abetarja dhe mësimi i kombit për t'u lexuar

Vitin pasues, 1909, botoi në Manastir, nën shtëpinë botuese "Bashkimi i Kombit", "Abetare për shkollat e para" — një nga abetaret e para shqipe për fëmijë, shkruar me alfabetin e sapo-vendosur në kongres. Nëse kongresi kishte dhënë kodin, abetarja ishte mjeti që e çonte atë kod te brezi që do ta përdorte: vajzat dhe djemtë e shkollave të para. Ishte hallka e drejtpërdrejtë mes vendimit të Manastirit dhe klasës së shkollës në Korçë.

Shtypi i mërgatës dhe Parisi (1917–1920)

Rrjeti i Rilindjes nuk mbyllej brenda kufijve të Ballkanit; kishte një hallkë të fuqishme edhe në diasporë. Parashqevi bashkëthemeloi dhe redaktoi revistën "Yll' i Mëngjesit", botuar në Shtetet e Bashkuara mes viteve 1917 dhe 1920 për komunitetin shqiptar të mërgimit — revistë me profil arsimor e grash, që mbante gjallë të njëjtin projekt gjuhësor-kombëtar përtej Atlantikut. Më 1919, në Konferencën e Paqes në Paris, ishte një nga shumë të paktat gra delegate që përfaqësuan të drejtat kombëtare shqiptare — përsëri, siç kishte ndodhur në Manastir, një nga fare pak gra në një sallë ku vendosej fati i kombit.

Trashëgimia

Vazhdoi punën arsimore në Tiranë deri në vitet e fundit të jetës; vdiq më 17 dhjetor 1970. Në 2020, UNESCO përkujtoi 50-vjetorin e vdekjes së saj — njohje ndërkombëtare e vonuar, por e drejtë, për një jetë të shtrirë mes Manastirit, Korçës, Stambollit, Amerikës dhe Parisit, gjithmonë rreth të njëjtit bosht: gjuha si kod i një kombi ende pa shtet, dhe e drejta e gjysmës femërore të atij kombi për ta mësuar e për ta shkruar këtë kod.