Çerçiz Topulli: kryengritësi i Gjirokastrës dhe çeta e vëllezërve Topulli

Çerçiz Topulli (Gjirokastër, 20 shtator 1880 – Shkodër, korrik 1915) ishte kryengritësi që i dha lëvizjes kombëtare shqiptare një nga format e saj më të prekshme: çetën e armatosur në mal. Bashkë me të vëllanë, Bajo Topullin, ai e ktheu pushkën në argument politik në një kohë kur autonomia dhe pavarësia e Shqipërisë ishin ende fjalë të ndaluara në administratën osmane. Emri i tij mbeti i lidhur përgjithmonë me një fshat të vogël pranë Gjirokastrës — Mashkullorën — ku një grusht luftëtarësh i bënë ballë një ushtrie të tërë dhe hynë në këngë.

Rrënjët gjirokastrite

Topulli lindi në Gjirokastër, në kohën kur qyteti bënte pjesë në Vilajetin e Janinës, në një familje toske të besimit bektashi, bir i Ago Topullit dhe i Hasije Mullait. Ishte më i vogli mes vëllezërve; mbi formimin e tij ndikoi drejtpërdrejt i vëllai, Bajo Topulli, mësues dhe një nga zërat e parë të organizuar të atdhetarizmit në jug. Në atë brez, ideja kombëtare nuk qarkullonte lirisht brenda perandorisë: ajo udhëtonte me gazetat e mërgatës, me abetaret e fshehura dhe me shoqëritë e klubet që lindnin njëkohësisht në Sofje, Bukuresht, Kajro e Boston. Vëllezërit Topulli u bënë hallka e brendshme, e armatosur, e asaj rrjete të gjerë që shtrihej nga malësia shqiptare deri te shtypshkronjat e diasporës.

Çeta e vëllezërve Topulli

Në fillim të vitit 1906, Çerçizi dhe Bajua ngritën atë që historiografia e njeh si çetën e parë të armatosur të lëvizjes kombëtare shqiptare. Nuk ishte thjesht një grup të arratisurish: ishte një institucion i malit, me besë për ligj dhe me qëllim politik të qartë — të mbronte fshatarin, të godiste padrejtësinë osmane dhe të mbante gjallë kërkesën për shkolla e administratë në gjuhën shqipe. Çeta veproi për afro tre vjet në krahinat e Gjirokastrës e të Korçës, duke e ndërprerë veprimtarinë vetëm gjatë dimrit të 1906–1907, kur udhëheqësit e saj u tërhoqën jashtë kufijve, në Sofje e Bukuresht, pranë qendrave të mërgatës. Zëri i Çerçizit doli edhe në shtypin e diasporës: në janar 1907, thirrja e tij «Nga malet e Shqipërisë» u botua në gazetën Shpresa e Shqypëniis, ftesë e hapur për kryengritje të armatosur.

Mashkullora, 1908

Pikëmbërritja e kësaj rruge erdhi në vitin 1908. Më 25 shkurt, Çerçiz Topulli me shokët e tij ekzekutuan bimbashin osman të Gjirokastrës — një akt që tronditi administratën dhe e detyroi atë të lëshonte ushtrinë kundër çetës. Më 18 mars 1908, në fshatin Mashkullorë pranë Gjirokastrës, rreth njëqind e pesëdhjetë ushtarë osmanë të ardhur nga Janina e rrethuan grupin e vogël të Topullit. Beteja zgjati deri në mbrëmje; nën errësirë, çeta e theu rrethimin dhe u tërhoq drejt maleve pa u shpartalluar. Ngjarja u kthye menjëherë në simbol: qëndresa e Mashkullorës u përjetësua në këngët popullore polifonike të jugut, si «Hyri prilli, doli marsi» dhe «Te Rrapi në Mashkullorë», që e mbajtën gjallë kujtesën e saj brez pas brezi. Për lëvizjen kombëtare, ajo qe dëshmi se pushteti osman mund të sfidohej edhe me armë, jo vetëm me peticione.

Nga kryengritja te shteti

Kur shpërtheu Revolucioni Xhonturk, në verën e 1908-s, Topulli u përfshi në valën e re: ai zbriti me çetën në Pogradec më 21 korrik 1908 dhe u takua me udhëheqës të lëvizjes, në një moment kur shpresohej se regjimi i ri do t'u njihte shqiptarëve të drejtat kombëtare. Ato shpresa u zbehën shpejt, por hapësira e lejuar për pak kohë u shfrytëzua: u hapën klube e shkolla shqipe, dhe çështja e alfabetit u vendos në Kongresin e Manastirit të nëntorit 1908. Topulli iu përkushtua tashmë ndërtimit të një jete kombëtare të organizuar. Kur Shqipëria shpalli pavarësinë në Vlorë, më 28 nëntor 1912, ai vuri veten në shërbim të qeverisë së Ismail Qemalit, duke luftuar për mbrojtjen e tërësisë territoriale të shtetit të porsalindur në një Ballkan të përfshirë nga luftërat.

Shkodra, 1915, dhe kthimi në Gjirokastër

Fundi i tij erdhi në veri. Në korrik të vitit 1915, në Fushën e Shtojit pranë Shkodrës, Çerçiz Topulli u vra në përleshje me forcat malazeze që kishin pushtuar zonën. Ishte vetëm tridhjetë e katër vjeç. Vdekja e tij larg vendlindjes — atdhetari i jugut që ra duke mbrojtur veriun — u lexua si vula e një jete të tërë të kushtuar një kauze mbarëshqiptare, ku Gjirokastra dhe Shkodra ishin e njëjta shtëpi. Në vitin 1937, eshtrat e tij u sollën përsëri në Gjirokastër, aty ku kishte nisur gjithçka. Kthimi i tyre mbylli një hark simbolik: rrjeti që perandoritë ishin përpjekur ta shtypnin — çeta, gazeta, shkolla, besa e malit — u rikthye si kujtesë e pavdekshme, e ngulitur në gur, në këngë dhe në emrin që sot mban një nga shkollat dhe sheshet e qytetit të gurtë.