Panajot Kupitori: filologu arvanitas që shtypi shqipen në Athinë

Panajot Kupitori (Hidra, 1821 – 1881) ishte një filolog arvanitas që e kaloi jetën midis dy besnikërive që koha e tij i quante të papajtueshme: mësues e drejtor shkollash në zemër të shtetit të ri grek, dhe njëkohësisht njeriu që bleu një shtypshkronjë për t'i dhënë zë të shkruar arbërishtes së të parëve. Bashkë me Anastas Kulluriotin nxori në Athinë gazetën e parë dygjuhëshe që guxoi ta quajë veten Zëri i Shqipërisë, hapi një shkollë nate ku mësohej në arvanitisht, dhe la pas një varg studimesh e një abetare për një gjuhë që shteti do të parapëlqente ta harronte. Teoria e tij gjuhësore mbeti pjellë e kohës — ai e mendonte shqipen si të afërt me greqishten — por vepra e tij i mbijetoi doktrinës: në duart e një njeriu të mësuar ta shihte gjuhën e vet si degë të një teje, arbërishtja u shtyp, u mësua dhe u ruajt.

Hidra: një ishull që fliste shqip

Kupitori lindi më 1821 në Hidër, ishullin shkëmbor përballë Peloponezit që në atë kohë ishte një prej djepeve të arvanitasve — pasardhësit e valëve shqiptare që kishin zbritur drejt jugut mes shekujve XIII dhe XVI dhe që e mbanin gjallë një degë të vjetër toske të shqipes, motër e arbërishtes së Italisë dhe e çamërishtes. Hidra, Speca, Salamina dhe fshatrat e Atikës kishin dhënë një pjesë të madhe të detarëve dhe luftëtarëve që bënë Luftën e Pavarësisë greke të vitit 1821 — shumë prej tyre e kishin arvanitishten gjuhë amtare. Ishte pikërisht ky fakt që Greqia e re, teksa ndërtonte një identitet të pastër helenik, do të mundohej ta zbehte: harresa e gjuhës së gjysmës së heronjve të saj u bë kusht i heshtur i shtetndërtimit. Kupitori u rrit brenda kësaj heshtjeje dhe do ta kalonte jetën duke u përpjekur ta thyente.

Filologu i Athinës

I riu nga Hidra studioi letërsi në Universitetin e Athinës dhe u bë mësues e më pas drejtor i disa gjimnazeve të kryeqytetit — një figurë e respektuar e sistemit arsimor grek, jo një disident në buzë të shoqërisë. Pikërisht nga brenda kësaj pozite ai nisi punën që do ta dallonte: mbledhjen, përshkrimin dhe mbrojtjen e arvanitishtes si gjuhë me gramatikë e dinjitet të vetin, jo si një "të folur fshati" pa rregull. Për një njeri të kohës së tij, kjo ishte një zgjedhje e guximshme — të merresh me shqipen në Athinën e viteve 1870 do të thoshte të prekje nervin më të ndjeshëm të nacionalizmit të ri grek.

"Zëri i Shqipërisë", 1879

Më 29 shtator 1879, bashkë me bashkatdhetarin arvanitas Anastas Kullurioti, Kupitori nxori numrin e parë të së përjavshmes Η φωνή της Αλβανίας — "Zëri i Shqipërisë". Shtypshkronjën e bleu vetë. Gazeta dilte pjesërisht në greqisht e pjesërisht në shqip dhe ishte një nga përpjekjet e para për ta futur fjalën shqipe të shkruar në shtypin e diasporës arvanitase. Faqet e saj kërkonin njohjen e shqipfolësve në Greqi, hapjen e shkollave shqipe dhe — në frymën e Rilindjes që po ndizej njëkohësisht në Stamboll, në Prizren e në Kalabri — çlirimin e Shqipërisë nga sundimi osman. Gazeta u mbyll me forcë nga autoritetet greke rreth mesit të vitit 1880: një ndërmarrje jetëshkurtër, por dëshmi se zgjimi kombëtar shqiptar kishte një degë të vetën edhe brenda mbretërisë greke. Kupitori dha mjetin dhe dijen filologjike; Kullurioti do ta paguante të njëjtën kauzë me jetën, i vdekur — thonë — nga helmi në një qeli të Athinës më 1887.

Shkolla e natës dhe abetarja

Përtej gazetës, Kupitori organizoi në Athinë një shkollë nate ku mësimi jepej në arvanitisht — një akt i thjeshtë në pamje, por radikal në thelb: t'i mësoje fëmijët dhe të rriturit arvanitas ta lexonin e ta shkruanin gjuhën që flisnin në shtëpi, në një kohë kur shkolla zyrtare njihte vetëm greqishten. Për ta shoqëruar këtë punë, ai hartoi një abetare shqipe (1879) dhe la pas një varg dorëshkrimesh e botimesh filologjike: studimin Meletai peri tis glossis kai tou ethnous Alvanias (Studime mbi gjuhën dhe kombin e Shqipërisë, 1879), një fjalor etimologjik të shqipes që mbeti i pabotuar, një studim mbi përemrat shqip në të folmet e Greqisë dhe një leksik të zgjeruar latinisht–greqisht. Ishte ndër të parët që e trajtonte arvanitishten si objekt studimi shkencor, jo si kuriozitet.

Doktrina e kohës — dhe vepra që i mbijetoi

Do të ishte pasaktësi ta paraqisje Kupitorin si një rilindës të pastër me vetëdijen kombëtare të Frashërllinjve. Teoritë e tij gjuhësore ishin bijë e klimës filohelene të kohës: ai arriti në përfundimin se shqipja ishte "kryesisht greke, mjaftueshëm latine, pak gjermanike dhe së paku kelte", dhe mendonte se ilirët kishin folur një dialekt të greqishtes, jo një gjuhë të huaj. Nga këndvështrimi i sotëm — dhe i albanologjisë që do të vinte pas tij — ky është një gabim që nënshtron shqipen para greqishtes. Por vlera e Kupitorit nuk qëndron te teoria; qëndron te veprimi. Njeriu që besonte se gjuha e tij ishte gjysmë greke, prapëseprapë bleu një shtypshkronjë për ta shtypur atë gjuhë, hapi një shkollë për ta mësuar, hartoi abetare e fjalorë për ta ruajtur. Doktrina i takonte epokës; abetarja, gazeta dhe shkolla i mbetën gjuhës. Ky është paradoksi që e bën historinë e tij të vërtetë: arbërishtja mbijetoi edhe në gojën e atyre që ishin mësuar ta shihnin si më të vogël.

Nyja e humbur e një rrjeti

Kupitori nuk ishte një zë i vetmuar, por një nyjë në një rrjet të tërë intelektualësh arvanitas që, në gjysmën e dytë të shekullit XIX, u përpoqën t'i jepnin emër e shkronjë një populli që shteti po e trette në heshtje. Bashkë me Kulluriotin ndau shtypshkronjën dhe gazetën; me Aristidh Kolën, që një shekull më vonë do të rimerrte të njëjtën kauzë me fjalorë e revista, ndau qëllimin; me Jeronim De Radën në Kalabri ndau kushtin e përbashkët të një diaspore që shtypte shqipen larg atdheut. Ajo që abetarja e Kupitorit e jepte në Athinë — të drejtën e një populli për ta shkruar gjuhën e vet — do të kurorëzohej njëzet e nëntë vjet pas vdekjes së tij, kur Kongresi i Manastirit (1908) i dha shqipes një alfabet të njësuar. Vdekja e tij më 1881 e la punën të papërfunduar, por rrjeti mbeti: dega jugore, arvanitase, e së njëjtës Rilindje kombëtare.