Kongresi i Elbasanit (1909): tetë ditë që i dhanë shqipes mësuesit e saj

Në dhjetor të 1908-s, në Manastir, shqiptarët kishin vendosur me cilat shkronja do ta shkruanin gjuhën e vet. Nëntë muaj më vonë, në Elbasan, ata vendosën diçka më të vështirë: kush do t'i mësonte ato shkronja. Nga 2 deri më 8 shtator 1909 — sipas kalendarit julian të kohës, 20–27 gusht — tridhjetë e pesë delegatë u mblodhën në shkollën e Kalasë dhe hartuan, pikë për pikë, një sistem arsimor kombëtar: një shkollë për mësuesit, një arkë për ta financuar, një zyrë qendrore për ta drejtuar, programe të njëjta nga Shkodra në Korçë. E bënë tri vjet e gjysmë para se të kishin shtet, brenda një perandorie që nuk e njihte kombin e tyre. Kongresi i Elbasanit nuk shpalli asgjë; ai ndërtoi.

Konteksti: një alfabet pa mësues

Kongresi i Manastirit i nëntorit 1908 kishte zgjidhur çështjen e alfabetit: shkronja latine, një kod i vetëm shkrimi për një komb të ndarë mes tri feve dhe dy perandorish administrative. Por një alfabet është një mjet, jo një institucion. Për ta çuar atë abetare në fshat duhej dikush që dinte ta jepte mësim — dhe shqipja nuk kishte as një shkollë të vetme që të përgatiste mësues.

Trashëgimia ishte e hollë dhe e fituar me mund. Mësonjëtorja e Korçës, e hapur më 1887 nga Pandeli Sotiri, kishte qenë shkolla e parë laike në gjuhën shqipe; pas saj erdhi shkolla e vajzave e motrave Qiriazi. Të gjitha ishin ndërtime lokale, të varura nga bujaria e një qyteti a e një kolonie mërgimtare, dhe të gjitha kishin jetuar nën hijen e ndalimit osman të shkollës shqipe. Revolucioni xhonturk i 1908-s e çeli për pak kohë derën: klubet patriotike dolën në dritë, gazetat u shumuan, dhe shqiptarët e kuptuan se dritarja nuk do të rrinte gjatë e hapur.

Tetë ditë në shkollën e Kalasë

Nismën e mori klubi «Bashkimi» i Elbasanit; organizatori kryesor ishte Lef Nosi, i cili siguroi vendin, mikpritjen dhe korrespondencën me klubet e largëta. Erdhën tridhjetë e pesë delegatë, të autorizuar nga tetë klube e shoqata të shpërndara në njëzet e tetë qendra të banuara — Tiranë, Durrës, Dibër, Shkup, Manastir, Gjirokastër, Korçë, Berat e të tjera. Delegatët e Shkodrës nuk arritën të vinin, por dërguan mbështetjen e tyre me shkrim. Mid'hat Frashëri mbante mandatin e gjashtë klubeve njëherësh, më shumë se çdo pjesëmarrës tjetër; Osman Joraja përfaqësonte katër; nga Manastiri erdhën Gjergj dhe Sevasti Qiriazi, dëshmi se gratë nuk ishin më jashtë sallës.

Delegatët zgjodhën një kryesi: Dervish bej Biçaku kryetar, Mid'hat Frashëri nënkryetar, Simon Shuteriqi dhe Josif Haxhi Mima sekretarë. Punimet zgjatën një javë dhe përfunduan me një rezolutë prej pesëmbëdhjetë pikash — një dokument që lexohet sot më pak si manifest se si projektbuxhet.

Vendimet: një ministri arsimi pa ministri

Vendimi më i njohur është themelimi i një shkolle normale në Elbasan — një institut me gjashtë klasa për të përgatitur mësues, me një kërkesë fillestare prej rreth shtatëqind lirash për vitin e parë. Por vendimi i vetëm nuk do të thoshte asgjë pa mekanizmin që e mbante në këmbë, dhe pikërisht mekanizmi është ajo që e bën Elbasanin një kongres të ndryshëm nga të tjerët.

Kongresi caktoi një shoqëri qendrore arsimore — «Përparimi», e themeluar në Korçë më 20 shtator 1909, nën drejtimin e Orhan Pojanit — që do të shërbente si arkë e përgjithshme: mblidhte kontributet nga klubet e nga mërgata dhe i shpërndante te shkollat. Klubi i Manastirit u ngarkua për dy vjet me rolin e qendrës koordinuese. U vendos hartimi i programeve të njësuara, mënyra e mirëmbajtjes e financimit të shkollave, emërimi i një inspektori arsimi, kriteret e përzgjedhjes së mësuesve, dhe kërkesa që gjuha shqipe të hynte në të gjitha shkollat e vendit, përfshirë ato shtetërore. U kërkua gjithashtu hapja e shkollave bujqësore atje ku kushtet e lejonin — arsim praktik, jo vetëm patriotik.

Kjo është anatomia e një ministrie: kurrikul, financim, inspektim, personel, planifikim. Kombi e ndërtoi atë vetë, me para të mbledhura nga tregtarë e emigrantë, sepse shteti brenda të cilit jetonte nuk kishte ndërmend ta ndërtonte për të. Kur historia e shqiptarëve tregohet vetëm përmes kryengritjeve dhe kongreseve politike, ky nivel i punës mbetet i padukshëm — e megjithatë ishte pikërisht ai që e bëri të mundur gjithçka tjetër.

Dialekti i Elbasanit si gjuhë e shkruar

Kongresi konfirmoi alfabetin latin të vendosur në Manastir dhe shkoi një hap më tej: rekomandoi që gazetarët, shkrimtarët e botuesit të shkruanin në dialektin e Elbasanit, i cili qëndron gjeografikisht dhe gjuhësisht mes gegërishtes e toskërishtes. Ishte një zgjidhje pragmatike për një problem real — një komb që lexonte të njëjtat shkronja por ende jo të njëjtën normë. Zgjidhja e Elbasanit nuk u bë përfundimtare; norma e sotme e shqipes standarde do të vinte shumë më vonë dhe nga një rrugë tjetër, përmes Komisisë Letrare Shqipe të Shkodrës e më pas përmes kongreseve të shekullit XX. Por ideja që kombi mund e duhet ta vendosë vetë normën e vet u shqiptua qartë këtu.

Normalja: vendimi që u mishërua

Shkolla Normale e Elbasanit hapi dyert më 1 dhjetor 1909 — tri muaj pas kongresit, një shpejtësi që sot do të ishte e pabesueshme. Në vitin e parë pati rreth njëqind e gjashtëdhjetë nxënës. Drejtori i parë ishte Luigj Gurakuqi; ndër mësuesit ishin Aleksandër Xhuvani dhe Sotir Peci. Nga ajo ndërtesë do të dilnin brezat e mësuesve që e çuan abetaren shqipe në fshatrat ku më parë nuk kishte arritur asnjë shkronjë e gjuhës së folur në shtëpi.

Reagimi: kur perandoria e kuptoi çfarë ishte ndërtuar

Dritarja u mbyll shpejt. Regjimi xhonturk, që fillimisht kishte toleruar klubet, e lexoi saktë atë që kishte ndodhur në Elbasan: jo një kërkesë, por një infrastrukturë. Kundërsulmi nisi te shkronjat. Më 6 shkurt 1910, një mbledhje në Manastir e nxitur nga qarqet projoturke kërkoi që myslimanët shqiptarë ta shkruanin gjuhën me alfabet arab — një përpjekje për ta ndarë kombin sipas fesë pikërisht në pikën ku sapo ishte bashkuar. Përgjigjja erdhi më 27 shkurt, në një kuvend te Shën Ilia afër Korçës, ku u ripohua alfabeti latin, dhe më pas në kongresin e dytë të Manastirit të po atij viti.

Pas 1910-s erdhën masat e forta: mbyllje klubesh, ndalime botimesh, presion mbi shkollat. Kongresi i radhës ishte lënë për gushtin e 1912-s — një datë që ngjarjet e kapërcyen, sepse deri atëherë kryengritjet dhe më pas 28 Nëntori e ndryshuan tërësisht terrenin. Modeli që përsëritet në këtë histori është i njohur: sa herë shqiptarët ndërtuan një rrjet institucional që funksiononte — arkë, program, qendër, njerëz të trajnuar — pushteti mbi ta e trajtoi rrjetin, jo retorikën, si kërcënimin e vërtetë.

Trashëgimia

Kongresi i Elbasanit nuk ka datë feste dhe nuk figuron në listat e shkurtra të ngjarjeve që mësohen përmendsh. E megjithatë, çdo mësues shqiptari i njëqind vjetëve që pasuan e ka origjinën institucionale në ato tetë ditë të shtatorit 1909. Ai ishte momenti kur lëvizja kombëtare kaloi nga entuziazmi te administrata: nga klubi te federata, nga abetarja te kurrikula, nga kontributi te arka. Rrjeti që e mbante kombin bashkë — gjuha, shtypi, klubet, korrespondenca mes mërgatës dhe atdheut — mësoi në Elbasan të mbante llogari dhe të caktonte inspektorë. Ishte kjo, dhe jo fjalimi, ajo që e bëri Rilindjen të pakthyeshme.