Pandeli Sotiri: mësuesi i parë që çeli Mësonjëtoren e Korçës

Pandeli Sotiri (Selckë, rreth 1843 — Stamboll, rreth 1891) ishte mësuesi që hapi Mësonjëtoren e Parë Shqipe në Korçë më 7 mars 1887 — shkolla e parë ku fëmijët shqiptarë mësuan të lexonin e të shkruanin në gjuhën e tyre, në një kohë kur ajo gjuhë nuk kishte as shkollë, as të drejtë qytetare. Shqipen e kishte mësuar prej Koto Hoxhit; alfabetin dhe abetaret i solli prej rrjetit të mërgimit — Shoqërisë së Stambollit dhe shtypit shqip të Bukureshtit. Në Korçë ai mbërriti me 150 abetare në trastë, hapi një derë klase, dhe u zhduk pas pak kohësh larg atdheut. Data që zgjodhi për ta çelur shkollën është sot Dita e Mësuesit.

Nga Selcka te Shoqëria e Stambollit

Pandeli Sotiri lindi rreth vitit 1843 në fshatin Selckë, në trevën e Gjirokastrës. Si çdo i krishterë ortodoks i jugut, arsimin e parë e mori në greqisht — gjuha e vetme që i lejohej shkollës e kishës; shqipja mësohej vetëm fshehurazi, prej mësuesish që e rrezikonin veten. Njërin prej tyre Sotiri e pati mësues të drejtpërdrejtë: Koto Hoxhin, i cili në seminarin greqishtfolës ua jepte nxënësve abecenë e ndaluar të gjuhës së tyre. Kështu fara kaloi nga dora e mësuesit te dora e nxënësit — një zinxhir që do të mbaronte te dera e një shkolle në Korçë.

Kur më 1879 rilindasit e mbledhur në kryeqytetin osman themeluan Shoqërinë e të Shtypurit të Shkronjavet Shqip — trupin që do të vendoste një alfabet të vetëm dhe do të shtypte librat e parë — Pandeli Sotiri qëndronte mes nënshkruesve të parë të kanonizmës së saj. Ai s'ishte teoricien i gjuhës si Sami Frashëri; ishte njeriu praktik i lëvizjes, organizatori që dinte të kthente një vendim komiteti në një shkollë të vërtetë me nxënës e banka.

Drita e Bukureshtit: rrjeti i mërgimit

Rilindja nuk qe një ngjarje brenda kufijve; qe një rrjet mbi kufij. Në korrik 1881 Shoqëria e Stambollit e dërgoi Sotirin bashkë me Jani Vreton në Bukuresht, si përfaqësues të saj te koloni e madhe shqiptare e Rumanisë — nyja ku paraja, shtypshkronja dhe mendimi kombëtar rrjedhnin drejt atdheut. Aty Sotiri u lidh me gazetën Drita (1883–1884), të cilën më vonë e rimori e ia ndërroi emrin në Dituria. Prej po asaj kolonie mërgimtare doli edhe mbështetja financiare që do të mbante gjallë shkollën e Korçës. Kur Sotiri u nis drejt jugut, në trastë kishte 150 abetare të shtypura — jo produkt i një njeriu, por i gjithë aparatit: shoqëria e Stambollit që i vendosi shkronjat, shtypshkronja e mërgimit që i derdhi, rrjeti që i çoi deri në kufi.

7 marsi 1887: 150 abetare dhe një shkollë

Leja për të hapur një shkollë shqipe kishte ardhur më 1885, kur Naim e Sami Frashëri ia zunë atë Sulltanit — një shkollë djemsh, formalisht e lejuar, praktikisht e rrezikshme. Zbatimi i ra Pandeli Sotirit. Më 7 mars 1887, në një shtëpi të qytetit, ai hapi Mësonjëtoren e Parë Shqipe me tridhjetë e pesë nxënës. Brenda pak kohësh numri u rrit në gjashtëdhjetë, pastaj afër dyqind — të krishterë e myslimanë në të njëjtat banka, gjë e padëgjuar për kohën. Pikërisht ky bashkim e ktheu shkollën në kërcënim: Patriarkana e Stambollit dhe kleri grek e panë si sfidë ndaj pushtetit të tyre mbi ortodoksët shqiptarë dhe u kanosën me shkishërim atyre që dërgonin fëmijët. Vetë Sotiri u largua nga Korça brenda po atij viti, duke ia lënë drejtimin Thanas Sinës; shkolla vazhdoi vite të tëra derisa pushteti osman, nën trysninë e klerit, e mbylli dhunshëm në fillim të shekullit.

Fundi i vetë Sotirit mbeti i mjegullt: vdiq rreth vitit 1891 në Stamboll, në rrethana të pashpjeguara larg vendit që i kishte dhënë shkronjat e para. Por dita që zgjodhi mbeti. 7 marsi — dita kur një mësues nga jugu hapi një derë klase me 150 abetare — festohet sot nga shqiptarët si Dita e Mësuesit. Nuk ishte fitore ushtarake as akt shteti; ishte një mësues që i mbolli një populli të drejtën për të lexuar veten. Kur sot një fëmijë shqiptar shkruan emrin e vet në gjuhën e vet, e shkruan me shkronjat që një njeri i harruar i solli në trastë nga mërgimi.