Naim Frashëri: poeti që i dha një atdhe në varg gjuhës së ndaluar

Para se Shqipëria të kishte shtet, ajo kishte një zë — dhe ai zë e shkroi Naim Frashëri. I lindur në Frashër të Vilajetit të Janinës, i shkolluar në gjimnazin helen të Janinës, nëpunës osman në Stamboll ditën dhe redaktor i letërsisë së ndaluar natën, Naimi (1846–1900) mori një gjuhë që fuqitë e mëdha e quanin «idiomë periferike» dhe e ktheu në regjistrin e lartë të një kombi që ende nuk ekzistonte zyrtarisht. Bashkë me vëllezërit Abdyl e Sami, ai i dha rrjetit shqiptar — të lidhur nga gjuha e shtypi, jo nga kufijtë — pjesën që i mungonte: shpirtin, imagjinatën, vetëdijen se një popull mund të thoshte ne me varg përpara se ta thoshte me shtet.

Pse ka rëndësi

• Naim Frashëri (1846–1900) shkruante për një gjuhë që perandoria osmane nuk e njihte: vëllimet e tij dilnin në Bukuresht me paratë e emigrantëve dhe nën inicialet e rreme N.H.F.
• Më 1879 bashkëthemeloi në Stamboll Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip, ndërsa vetë mbante postin e drejtorit të byrosë osmane të censurës — trupit që ndalonte shqipen.
• Tre vëllezërit Frashëri ndanë rolet: Abdyli politikën dhe Lidhjen e Prizrenit, Samiu enciklopedinë, Naimi vargun — «Bagëti e Bujqësi» (1886), «Histori e Skënderbeut» (1898).

Kush ishte

Në tetor të vitit 1900, në një dhomë të vogël në Kadiköy të Stambollit, po vdiste nga tuberkulozi një nëpunës osman pak i njohur. Kishte shërbyer në Berat, në Sarandë, kishte lëvizur letra nëpër zyrat e perandorisë dhe kishte shkruar artikuj për një gazetë arsimi. Por në Bukuresht, me paratë e emigrantëve shqiptarë dhe nën iniciale të rreme — N.H.F. — po qarkullonte prej vitesh vëllime të holla me vjersha. Ato vjersha po mësonin një komb, që zyrtarisht nuk kishte të drejtë të shkruhej, se kush ishte. Ai nëpunës i pak njohur ishte arkitekti i imagjinatës kombëtare shqiptare.

Naim Frashëri kishte lindur më 25 maj 1846 në fshatin Frashër të Vilajetit të Janinës, në një familje çifligarësh myslimanë të lidhur me urdhrin bektashi. Babai i tij, Halid beu, ishte komandant vendas dhe pronar tokash; kur vdiq më 1859, familja u shpërngul në Janinë. Atje Naimi, bashkë me vëllain më të vogël Samiun, hyri në Zosimean, gjimnazin më të mirë të Epirit osman — një shkollë helene me mësim klasik perëndimor ku u formuan breza të tërë intelektualësh ballkanas. Jashtë orëve të shkollës mori mësime private: arabisht, turqisht osmane, persisht, greqishte e vjetër dhe e re, frëngjisht, italisht. Kjo mori gjuhësh nuk ishte zbukurim — ishte infrastruktura që i lejoi më vonë të përkthente, të mendonte dhe të shkruante njëkohësisht në katër tradita letrare.

Tre vëllezër, tre role

Familja Frashëri solli tre djem në momentin e duhur të shekullit XIX. Abdyli, më i madhi, ishte politiku — udhëheqësi i Lidhjes së Prizrenit (1878), njeriu që shkoi para kancelarive të Evropës për të kërkuar një vilajet shqiptar autonom. Samiu, më i riu, ishte enciklopedisti — autor i Kâmûs-ül-Âlâm, fjalorit të madh historik në gjashtë vëllime, dhe i pamfletit programatik Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet. Midis tyre, Naimi ishte poeti. Ndarja e rolit nuk ishte rastësore: në strategjinë e tyre, kombi shqiptar duhej të legjitimohej njëherësh politikisht, intelektualisht dhe emocionalisht. Abdyli merrte Evropën, Samiu merrte historinë, Naimi merrte shpirtin.

Kronologjia

• 1846 Lind më 25 maj në Frashër, Vilajeti i Janinës.
• 1859 Vdes i ati; familja shpërngulet në Janinë, ku Naimi ndjek gjimnazin Zosimea.
• 1879 Bashkëthemelon në Stamboll Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip.
• 1886 Boton në Bukuresht Bagëti e Bujqësi — poema themelore.
• 1890 Luletë e Verësë.
• 1896 Fletore e Bektashinjëve.
• 1898 Histori e Skënderbeut dhe Qerbelaja — dy veprat monumentale të fundit.
• 1900 Vdes nga tuberkulozi në Kadiköy të Stambollit.

Shkronja të ndaluara

Në 1879, bashkë me Samiun dhe 25 veta të tjerë, Naimi themeloi në Stamboll Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip — trupin që do të sanksiononte alfabetin dhe do të merrte mbi vete detyrën e pamundur: të botonte në gjuhën e ndaluar të një populli që perandoria osmane nuk e njihte si komb. Dekada e viteve 1880 pa Naimin të shkruajë librat shkollorë të parë për fëmijët shqiptarë, dorëshkrime që qarkullonin me kontrabandë nga Bukureshti drejt Korçës, Gjirokastrës, Shkodrës. Ai vetë mbeti gjithmonë në hije — dhe ironia ishte institucionale: në administratën osmane Naimi mbante postin e drejtorit të byrosë së censurës, pikërisht trupit që ndalonte shqipen, e megjithatë ishte redaktor i Dritës natën, duke i fshehur nga vetë censura që drejtonte emrin e vet pas tri shkronjash — N.H.F. Puna që nisi kjo Shoqëri — njësimi i shkronjave shqipe — do të mbyllej vetëm një brez më vonë, në Kongresin e Manastirit të vitit 1908, tetë vjet pas vdekjes së tij.

«Bagëti e Bujqësi»: gjuha si atdhe

Vepra themelore doli më 1886, e shtypur në Bukuresht nga emigracioni arumun-shqiptar: Bagëti e Bujqësi. Nga pikëpamja formale, është një poemë bukolike në traditën e Virgjilit — një sy i kthyer drejt kullotave, maleve, mbarësisë së tokës. Por ajo çka e bëri librin të pashmangshëm ishte një gjest i thjeshtë teknik: ishte poezia e parë e madhe shqipe që lexuesi shqiptar mund ta mbante në dorë dhe të thoshte ky jam unë, ky është vendi im, këto fjalë janë të mijat. Rreshti që i mbijetoi gjithçkaje — «Ti, Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar» — u kthye në një lloj motoje kombëtare që ende qarkullon. Pas saj erdhi Luletë e Verësë (1890), Fletore e Bektashinjëve (1896), dhe në vitin e fundit të jetës dy vepra monumentale: Histori e Skënderbeut — një epope prej rreth 11.500 vargjesh mbi Gjergj Kastriotin, në frymën e Barletit — dhe Qerbelaja (të dyja 1898).

Bektashizmi dhe kombi pa fe

Këtu nis pjesa më e debatuar e veprës së tij. Fletore e Bektashinjëve dhe Qerbelaja i kanë dhënë Naimit, për gati një shekull, etiketën e «poetit bektashi të kombit» — një lexim ku bektashizmi, si tarikat mysliman jo-ortodoks me tolerancë të gjerë, përshkruhet si fshehtazi instrument i nacionalizmit shqiptar, një zgjedhje taktike për të lidhur myslimanët shqiptarë me të krishterët duke shmangur ortodoksinë sunite osmane. Studimi më i ri akademik e rilexon këtë. Sipas Albert Doja-s dhe historianëve të fesë ballkanike, Naimi shkoi shumë përtej bektashizmit në Qerbelaja: ai përqafoi një panteizëm gjithëpërfshirës, të afërt me filozofinë gjermane të shekullit XIX, ku hyjnia shprehet njësoj nëpër të gjitha besimet dhe kombet. Në këtë lexim, bektashizmi nuk është themeli i identitetit shqiptar — është mjeti nëpërmjet të cilit Naimi bëri që besimi të mos e ndante kombin. Dallimi nuk është akademik. Është diferenca midis një Shqipërie që është shqiptare sepse është bektashi, dhe një Shqipërie që është shqiptare pavarësisht fesë. Naimi e ndërtoi me vetëdije të dytën.

Letërsi si sabotim

Çka është e pakontestueshme: Naimi shkroi në kohën kur shkrimi shqip ishte delikt penal. Në perandorinë osmane të Abdylhamidit II, libri i tij mund t'i çonte lexuesit në ndalesë. Shkollat shqipe ishin të paligjshme. Kisha ortodokse greke e kërkonte të drejtën të varroste ortodoksët shqiptarë vetëm nëse shërbesa bëhej në greqisht. Në atë peizazh, një poet që shkruan bukolika për delen dhe parmendën nuk është një poet provincial — është një sabotues i qetë i perandorisë. Naimi nuk mbajti armë, nuk kaloi male, nuk pati vend në asnjë kongres armik. Arma e tij ishte shqipja letrare, e cila para tij praktikisht nuk ekzistonte si regjistër i lartë.

Shpeshherë harrohet sesa e vështirë ishte mekanika e kësaj pune. Rrethi i Stambollit — Samiu, Naimi, Pashko Vasa, Jani Vreto, Hoxha Tahsini, Abdyl beu, Koto Hoxhi, me kalimin e viteve dhjetëra kontribues të tjerë — punonte në një mjedis ku shtypshkronja shqipe nuk ekzistonte. Tekstet dorëshkruheshin, kontrabandoheshin për në Bukuresht, shtypeshin atje në kostume të kufizuara, pastaj vinte sfida më e vështirë: si t'i futësh në perandori? Tregtarët shqiptarë të mirosjes, të duhanit, të leshit, që lëviznin mes Korçës, Selanikut dhe Stambollit, ishin karvanët e fshehtë të letërsisë. Ndryshe nga nacionalistët e tjerë ballkanikë të kohës — serbët, bullgarët, grekët — të cilët shkruanin për një lexues që kishte të drejtë të lexonte, Naimi shkruante për një lexues që duhej të rrezikonte liri për të pasur librin. Ky dimension pothuajse samizdat i veprës së tij shpjegon pse vargu i tij mbeti i thjeshtë, i memorizueshëm, gati liturgjik — mund të recitohej kur libri nuk ishte më në dorë.

Vargu popullor

Vargu ishte zgjedhje taktike, jo defekt estetik. Kur shkruan «Oh! Moj Shqipëri, e mjera Shqipëri, / Kush të ka dërmuar kështu posht'e përdhe?» — hapja e Bagëti e Bujqësi — Naimi po përdor një metrikë që emigranti shqiptar në Egjipt mund ta mësonte përmendsh brenda natës dhe t'ia recitonte fëmijës në mëngjes. Krahasuar me sofistikimin e Samiut si prozator enciklopedik, Naimi zgjodhi t'u fliste fshatarëve me shkronja të thjeshta për gjëra që ata njihnin. Ky ishte një populizëm kulturor në kuptimin origjinal të fjalës: të krijosh popull kur populli ende nuk e di që është popull.

Naimi sot

Çka do të thotë Naimi sot, në Tiranë dhe Prishtinë? Nga njëra anë, ai është i kudondodhur: në kurrikulë, në emrin e rrugëve, në kujtesën kombëtare. Nga ana tjetër, pak lexohet vërtet. Bagëti e Bujqësi shpesh trajtohet si tekst detyrë, jo si objekt estetik. Qerbelaja — vepra që kërkon më tepër durim nga lexuesi modern — është pothuaj e panjohur jashtë studimeve specialistike. Kjo është një padrejtësi dyfishe: ndaj autorit, dhe ndaj vetes sonë. Pa Naimin, shqipja letrare do të kishte nisur diku tjetër dhe ndryshe, ndoshta më vonë, ndoshta më e fragmentuar. Me Naimin, ajo filloi si gjuhë e një kombi që ende nuk ekzistonte zyrtarisht, por që tashmë kishte mësuar si të thoshte ne.