Murat Toptani

Shtëpia e Toptanëve i dha Shqipërisë dy emra që historia i mban në skaje të kundërta të së njëjtës epokë: njëri, Esat Pasha, u bë emri i ambicies që ndau vendin; tjetri, Murat beu, u bë dora që i dha formë heroit të kombit. Poet, atdhetar, i burgosur e i mërguar për njëmbëdhjetë vjet, dhe njeriu që gdhendi bustin e parë të Skënderbeut, Murat Toptani (1867–1918) mbahet sot si skulptori i parë modern shqiptar — aq sa vepra e vetme që i mbijetoi një dhjetëvjeçari pune është, në Galerinë Kombëtare, pikërisht skulptura me të cilën nis arti i Rilindjes.

Nga Kaukazi te shtëpia e Frashërajve

Murat beu lindi më 13 korrik 1867, larg atdheut — në malet e Kaukazit, ku i ati, Seit Toptani, ishte internuar si i burgosur politik nga Perandoria Osmane. Ishte, pra, fëmijë i një dënimi: një Toptani i lindur në mërgim, jo në pallatet e familjes së tij në Shqipërinë e mesme. Në fillim të viteve 1890 e gjejmë student në Stamboll, ku banoi në shtëpinë e Naim Frashërit — zemra e rrjetit të Rilindjes. Aty lidhi jetën me Rilindjen jo vetëm me idealin, por edhe me gjakun: në vitin 1895 u martua me Asije Frashërin, bijën e Sherif Frashërit, vëllait më të vogël të Naimit, dhe u vendos në Tiranë. Kështu një bir i shtëpisë feudale të Toptanëve u bë krushk i shtëpisë intelektuale të Frashërajve — dy botë të ndryshme të një lëvizjeje të vetme.

Beteja për shqipen në shkollën e Tiranës

Në Tiranë Toptani nuk u mjaftua me emrin e familjes. Në vitin 1897 ndërhyri që në shkollën e re austriake të qytetit mësimet të jepeshin në gjuhën shqipe — e njëjta betejë që po bëhej në të gjithë truallin shqiptar, ajo për të drejtën e një populli të mësonte e të shkruante në gjuhën e vet, beteja që një vit më vonë do të kurorëzohej te Kongresi i Manastirit. Për autoritetet osmane kjo ishte tradhti: më 28 tetor 1897 Murat Toptani u arrestua. Krimi i tij ishte një alfabet dhe një gjuhë.

Njëmbëdhjetë vjet mërgim e burg

Ajo arrestim hapi një dekadë endjeje. Toptani u internua fillimisht në Manastir, pastaj në Galipoli dhe më tej në Tripoli të Afrikës. Në vitin 1898 arratiset dhe kalon detin drejt Italisë, ku qëndron mes Napolit e Brindizit; nga atje proteston kundër dënimit të tij. Vitin 1899 e kalon me muaj në Bukuresht, mes kolonive shqiptare të diasporës që mbanin gjallë çështjen kombëtare. Kthimi në tokat osmane i solli një internim të dytë: nga viti 1900 u mbajt në Çanakala e më pas në Konia, deri sa amnistia e vitit 1908 e liroi më në fund. Njëmbëdhjetë vjet i shpërndarë nga një qytet-burg në tjetrin — jeta e një atdhetari shqiptar nën perandori.

Firma nën Deklaratën e Pavarësisë

Kur erdhi çasti i madh i vitit 1912, emri i tij ishte aty ku duhej. Bashkë me kushëririn e vet, Abdi Toptanin, Murat beu ishte një nga nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë, aktit me të cilin Shqipëria u shpall shtet i lirë. Pas gjysmë jete mërgimi për shkak të shqipes dhe të idesë kombëtare, dora që kishte kërkuar shkollë shqipe në Tiranë vuri tani firmën nën dokumentin themelues të atdheut.

Busti i Skënderbeut: aty ku nis arti i Rilindjes

Trashëgimia më e qëndrueshme e Toptanit nuk është politike, por prej dylli, balte e bronzi. Gjatë viteve të mërgimit në Itali, në Kalabri, ai gdhendi bustin e parë të Gjergj Kastriotit — Skënderbeut, duke u bërë skulptori i parë shqiptar që i dha fytyrë heroit të kombit. Më vonë, kur u kthye përfundimisht në Tiranë në vitin 1917, punoi një bust të dytë të Skënderbeut, modeluar në baltë të pjekur. Pikërisht kjo vepër e fundit — e vetmja që i mbijetoi një dhjetëvjeçari të tërë krijimtarie — ruhet sot në Galerinë Kombëtare të Arteve, ku njihet si skulptura e parë me të cilën nis arti i Rilindjes shqiptare. Në vitin 1931 skulptori Odhise Paskali e restauroi origjinalin e dëmtuar dhe derdhi dy kopje në bronz në Torino, duke shpëtuar nga harresa të vetmen gjurmë materiale të dorës së Toptanit. Një dekadë vepër, një bust i mbijetuar: sa e brishtë ishte kujtesa e një kombi që sapo po lindte.

Dy Toptanë, dy kode

Historia deshi që e njëjta shtëpi t'i jepte Shqipërisë dy fytyra të kundërta. Esat Pasha Toptani — kushëri i largët — hyri në kujtesën kombëtare si ambicia që ndau vendin, si emri i pushtetit personal mbi atdheun. Murat Toptani zgjodhi kodin tjetër: shqipen, besën ndaj çështjes kombëtare, mërgimin në vend të privilegjit, daltën në vend të pushkës. Dhe pikërisht ky, atdhetari e artisti, është ai që historia e kujton më rrallë — ndërsa emri i tradhtarit rri i gdhendur në çdo tekst. Është një ligj i hidhur i kujtesës shqiptare: rrjetit që ngriti alfabetin, shkollën dhe artin nuk iu la kurrë hapësira të lulëzonte, e madje edhe vepra e tij u shpëtua për një fije. Sot, kur nga një dekadë krijimi na ka mbetur një bust i vetëm në një sallë galerie, ky bust nuk është thjesht portret i Skënderbeut — është vetë dëshmia se ekzistoi një Toptani që i shërbeu kombit, jo vetja.