Ndalimi i shkollës shqipe: alfabeti si krim në Perandorinë Osmane

Në një perandori që i ndante njerëzit sipas fesë e jo sipas kombit, gjuha shqipe nuk kishte një shtëpi. Nuk kishte një alfabet të vetëm, nuk kishte një shtyp të lejuar, nuk kishte një shkollë ku fëmija shqiptar të mësonte të lexonte në gjuhën me të cilën fliste me nënën. Ndalimi i shkollës shqipe nuk qe një dekret i vetëm me datë e vulë: qe një gjendje e zgjatur, e mbajtur në këmbë njëkohësisht nga Porta e Lartë osmane dhe nga Patrikana e Kostandinopojës, të cilat — sado të kundërta në shumëçka tjetër — ranë dakord për një gjë: një komb që mëson të shkruajë veten, mëson edhe të kërkojë veten.

Një perandori që mësonte sipas fesë

Sistemi osman i mileteve e organizonte arsimin sipas bashkësisë fetare, jo sipas kombësisë. Fëmijët myslimanë mësonin në turqisht e arabisht nëpër mejtepe; të krishterët ortodoksë binin nën juridiksionin e Patrikanës Ekumenike të Kostandinopojës, që i drejtonte shkollat dhe kishat vetëm në greqisht; katolikët e veriut mësonin latinisht e italisht nëpër shkollat françeskane e jezuite. Shqiptarët, të ndarë mes tri feve, ishin kështu të ndarë edhe mes tri gjuhëve të shkollimit — dhe asnjëra prej tyre nuk qe shqipja. Ky nuk qe një rastësi administrative; qe vetë mekanizmi që mbante një popull të vetëm të palexueshëm për vete.

Dy ndalime, një gjuhë

Porta e Lartë i kishte të ndaluara shkollat shqipe dhe shtypin shqip, veçanërisht nga vitet 1880 e këtej, kur ndërgjegjja kombëtare u bë e dukshme pas Lidhjes së Prizrenit (1878). Librat në shqip konfiskoheshin në dogana; mësimi i shqipes trajtohej si veprimtari politike; mësuesit ndiqeshin. Krahas ndalimit shtetëror qëndronte kundërshtimi kishtar: kleri grek i Patrikanës e shihte alfabetin shqip si kërcënim, sepse një ortodoks që lexonte shqip pushonte së qeni «grek». Kështu, i njëjti fëmijë mund të ndëshkohej nga xhandari osman për librin dhe të shkishërohej nga peshkopi grek për të njëjtin libër.

Shkronja Shqip: alfabeti i shtypur jashtë kufirit

Përgjigjja e Rilindjes qe të nxirrte gjuhën jashtë dorës së perandorive. Më 1879, në Kostandinopojë, u themelua Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip — me Sami Frashërin, Jani Vreton, Pashko Vasën e Koto Hoxhin — që hartoi «alfabetin e Stambollit» dhe filloi të botojë abetare e tekste. Meqë shtypi brenda perandorisë ishte i mbyllur, shqipja u shtyp në mërgim: në Bukuresht, në Sofje, në Kostandinopojë nën mbulesa, dhe kalohej fshehtas nëpër kufij në thasë e në qypa. Kostandin Kristoforidhi, «babai i gjuhës shqipe», përktheu e kodifikoi; Naim Frashëri shkroi abetaren, historinë e këndimet që do të mësoheshin. Alfabeti u bë gjëja e parë që kombi ndërtoi para se të kishte shtet.

Mësonjëtorja e Korçës: pesëmbëdhjetë vjet nën presion

Më 7 mars 1887, në Korçë, u hap Mësonjëtorja e Parë Shqipe — shkolla e parë laike në gjuhën shqipe në trojet nën Perandorinë Osmane, me Pandeli Sotirin mësues të parë. Katër vjet më vonë, më 1891, motrat Qiriazi hapën aty pranë shkollën e parë të vajzave, ku mësoi Parashqevi Qiriazi. Të dyja punuan nën presion të pandërprerë: policia osmane merrte në pyetje herë pas here stafin e nxënësit, ndërsa peshkopët vendas grekë lëshonin shkishërime publike kundër prindërve që regjistronin fëmijët. Më 1902, pas pesëmbëdhjetë vjetësh ngacmimi, Sulltan Abdyl Hamiti II urdhëroi mbylljen e shkollës; ndërtesa u konfiskua nga administrata dhe u kthye në burg — një simbol që as historia nuk do ta shpikte më mirë: shtëpia e abetares, e bërë qeli.

Anatema kundër lutjes shqip

Më 1886, Patriku Ekumenik i Kostandinopojës kërcënoi me shkishërim këdo që gjendej duke lexuar ose shkruar shqip; sipas dëshmive të kohës, priftërinj mësonin se Perëndia nuk i kuptonte lutjet e thëna në shqip. Ndalimi i gjuhës ishte kështu ngritur në ndalim shpirtëror: jo vetëm që shqipja s'lejohej në shkollë, por synohej të mos lejohej as në lutje. Pikërisht kundër këtij mohimi Pashko Vasa kishte shkruar vargun që do të bëhej besim laik i Rilindjes — «Feja e shqyptarit asht shqyptaria» — një përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj ndarjes fetare që e mbante kombin të heshtur.

1908: hapja e shkurtër dhe kthesa

Revolucioni Xhonturk i korrikut 1908 e detyroi Abdyl Hamitin II të rivendoste kushtetutën dhe të zbuste kufizimet mbi arsimin në gjuhët e vendit. Shkollat shqipe u rihapën — përfshirë Mësonjëtorja e Korçës — dhe në nëntor 1908 Kongresi i Manastirit fiksoi alfabetin latin që do të bashkonte shtypin shqip. Por hapja qe e shkurtër: qeveria xhonturke, e frikësuar nga një kombësi që po kristalizohej, u kthye kundër alfabetit latin dhe kërkoi shkronjën arabe për shqipen, duke rindezur ndalimet e vjetra rreth viteve 1910. Lufta e alfabetit — latin apo arab — qe në thelb lufta nëse shqiptarët do të ishin komb apo milet. Ajo mbyllej vetëm me pavarësinë e vitit 1912.

Rrjeti që s'u la të ngrihej

Parë nga larg, ndalimi i shkollës shqipe qe përpjekja për të penguar një rrjet të tërë të lidhet: alfabetin me shtypshkronjën, shtypshkronjën me shkollën, shkollën me nxënësin që nesër do të kërkonte kufirin e vet. Perandoritë e kuptonin se gjuha e shkruar e bën një popull të lexueshëm për vete — dhe se një popull që lexon veten, e qeveris veten. Prandaj e sulmuan gjuhën para se të kishte ushtri për të sulmuar. Dhe pikërisht ngaqë kërcënimi lexohej te abetarja, forca e Rilindjes qëndroi po aty: në thasët me libra që kalonin kufirin, në mësuesin që jepte mësim nën hije, në motrat që hapën shkollën e vajzave në qytetin ku edhe djemtë s'kishin leje. Kombi u shkrua para se të shpallej — dhe kjo është arsyeja pse, kur erdhi çasti i shpalljes, gjuha ishte gati.