Bejtexhinjtë

Bejtexhinjtë — emri vjen nga turqishtja beyit, "kuplet" — ishin poetë shqiptarë të traditës muslimane që shkruan shqip me shkrim arab gjatë shekujve XVIII dhe XIX, duke prodhuar korpusin kryesor të letërsisë shqiptare të Jugut nën Perandorinë Osmane. Ata formuan kundërpeshën jugore dhe muslimane të traditës shkrimtare veriore e katolike — Buzuku, Budi, Bardhi, Bogdani — dhe mbajtën shqipen e shkruar gjallë në një epokë kur asnjë shkollë shqipe, asnjë shtyp dhe asnjë alfabet i unifikuar nuk lejohej të ekzistonte. Sipas studiuesit Robert Elsie, vepra e tyre përfaqëson traditën kryesore letrare shqiptare të periudhës osmane dhe mbetet dëshmi se një rrjet kulturor shqiptar ekzistonte edhe kur nuk lejohej të konsolidohej. Në këtë rrjet hyn, ndër të tjerët, edhe Muhamet Kyçyku (Çami), poeti i Çamërisë, autor i disa prej poemave të para të gjata narrative në shqip.

Çfarë do të thotë "bejte" dhe tradita aljamiado

Fjala bejte hyn nga turqishtja osmane, ku beyit nënkupton kupletin dyrreshtor — njësia bazë e prozodisë orientale. Bejtexhinjve u thuhej edhe ashik ("i dashuruar"), sipas modelit të poetit-minstrel të traditës osmane. Letërsia e tyre bën pjesë në traditën e gjerë aljamiado — emri që gjuhëtarët i japin çdo shkrimi të gjuhëve joarabe me alfabet arab, nga spanishtja e mudexharëve deri te osmanishtja popullore. Problemi strukturor i kësaj tradite qe fonologjik: alfabeti arab, konsonantor nga natyra, nuk kishte shenjë të veçantë për disa tinguj thelbësorë shqiptarë; një grafemë e vetme mund të mbulonte disa zanore të ndryshme, duke e lënë leximin të paqartë. Poetët e përshtatën shkrimin si mundën — disa shtuan shenja diakritike, të tjerë u mbështetën në kujtesën gojore — por kushti mbeti i pamundur: alfabeti arab nuk ishte krijuar për shqipen, dhe kjo pengoi çdo standardizim. Deri në Kongresin e Manastirit të vitit 1908, shqipja shkruhej me tri alfabete konkurruese (arab, grek, latin), dhe tradita e bejtexhinjve humbi terren pa pasur ku t'i fiksonte arritjet e veta letrare.

Shkolla e Beratit dhe Nezim Frakulla

Qendra kryesore e traditës ishte Berati — qytet i lulëzimit musliman dhe bektashi, me xhami, teqe e biblioteka dorëshkrimesh. Poeti i parë i madh i bejtexhinjve, Nezim Frakulla (rreth 1680–1760), lindi në fshatin Frakull afër Fierit, por jetoi pjesën më të madhe të jetës në Berat, ku mjedisi letrar e kultivoi. Sipas Elsie-t, Nezim Frakulla u arsimua në Stamboll, ku shkroi fillimisht poezi turqisht e persisht, por rreth viteve 1731–1735 hartoi në Berat një Divan në shqip — i pari i dokumentuar i llojit të vet në gjuhën shqipe. Nga ky divan kanë mbijetur rreth 110 poezi në kopje dorëshkrimore; origjinali i plotë nuk ruhet. Bashkëkohësin e tij Sulejman Naibi (vdekur rreth 1771–1772), gjithashtu nga Berati, Elsie e përshkruan si poet me gjuhë më të pastër, me huazime orientale më të pakta, dhe si një nga të parët autorë muslimanë që i kushtoi vargje bukurisë së gruas. Dorëshkrimi i divanit të Naibit, i ruajtur në Fier deri në vitin 1944, humbi gjatë Luftës së Dytë Botërore; kanë mbijetur vetëm fragmente.

Hasan Zyko Kamberi dhe satira sociale

Figura më e veçantë morale e traditës është Hasan Zyko Kamberi, i lindur në fshatin Starje të Kolonjës — një nga të paktët bejtexhinj për të cilët dokumentohet pjesëmarrje në ngjarje historike, në një fushatë osmane e në betejën e Smederevës (Semendria) më 1789. Dervish bektashi, Kamberi vdiq në Starje në fillim të shekullit XIX. Poema e tij Paraja është kritika më e ashpër sociale që ka prodhuar letërsia e bejtexhinjve: një inventar i gjatë i mënyrave se si paraja blen drejtësi, dinjitet, besë e dashuri — një sistem i tërë i shpallur i kalbur, me vargun si armë. Naim Frashëri, dijetari kryesor i Rilindjes, e vlerësoi Kamberin ndër poetët më të mëdhenj shqiptarë — çmim i lartë për një poet të harruar gjysmë shekulli. Kamberi shkroi edhe Trimërinë, vargje lavdëruese të virtytit luftarak, por emri i tij lidhet mbi të gjitha me satirën: ai mbetet satiristi i parë i letërsisë shqipe. Asnjë divan sistematik i tij nuk ka mbijetur; veprat kanë ardhur nëpërmjet dorëshkrimeve dhe gojëdhënës.

Eposi fetar bektashi dhe rrjeti jugor

Dimensioni fetar i bejtexhinjve arrin kulmin me familjen Frashëri — jo me degën e famshme të Rilindjes, por me degën bektashe. Dalip Frashëri (shek. XIX), shejh bektashi me pseudonimin Hyxhretiu ("i mërguari"), shkroi Kopshtin e të mirave — i njohur edhe si Hadikaja — një poemë epike me dhjetëra mijëra vargje (vlerësimet për gjatësinë e saktë variojnë), frymëzuar nga vepra e poetit Fuzûlî mbi Qerbelanë. Ky konsiderohet, sipas të dhënave të disponueshme, epi i parë dhe më i gjatë i njohur i letërsisë shqipe. Vëllai i tij Shahin Frashëri la pas Myhtarnamenë, poemë epike të përfunduar rreth vitit 1868. Rrjeti gjeografik i bejtexhinjve shtrihet përtej Beratit: Elbasani, Shkodra, Kolonja, Çamëria, Kosova (Gjakova, Prishtina) — çdo qendër me teqe bektashe ose me tradita sufi ka prodhuar poetë ose ka ruajtur dorëshkrime. Kjo nuk qe një lëvizje e organizuar, por një rrjet i shpërndarë, i lidhur nga feja, gjuha dhe tradita gojore, që kapërcente kufijtë administrativë osmanë.

Rrjeti që nuk u la të ngrihej

Tradita e bejtexhinjve ka vlerë të dyfishtë: letrare dhe dëshmuese. Si letërsi, ajo është e pabarabartë — disa poezi arrijnë lartësi reale lirike e satirike, shumë të tjera mbeten imitim konvencional i modeleve orientale, dhe studiuesit debatojnë mbi raportin mes vlerës letrare dhe asaj dokumentare. Si dëshmi historike, ajo provon diçka thelbësore: shqipja kishte jetë të shkruar edhe gjatë shekujve të "heshtjes" osmane, edhe në mjedisin musliman, jo vetëm në kishat e Veriut. Por kjo traditë nuk mundi të bëhej letërsi kombëtare. I mungonin tri kushtet institucionale: një alfabet i unifikuar e i përshtatshëm (shkrimi arab dështoi fonetikisht), një shtypshkronjë shqipe (nuk ekzistonte) dhe një shkollë shqipe (e ndaluar). Poezia mbeti e lidhur me dorëshkrimin, me teqenë, me kujtesën gojore — forma të brishta. Kur erdhi Kongresi i Manastirit (1908) dhe standardizimi i alfabetit latin, bejtexhinjtë kishin përfunduar tashmë si traditë aktive; Rilindja i rilexoi me respekt — Naimi e ngriti Kamberin lart — por shqipja letrare e re u ndërtua mbi baza të tjera. Rrjeti letrar i bejtexhinjve ishte real dhe i gjallë; vetëm institucionet e nevojshme për ta konsoliduar nuk u lejuan të lindnin.