Vatra: Federata Panshqiptare e Amerikës

Vatra — Federata Panshqiptare e Amerikës — u themelua më 28 prill 1912 në Boston, pak muaj para se flamuri i Ismail Qemal Vlorës të ngrihej mbi Vlorë. Emri do të thotë vetëm një gjë: vatra, zjarri i shtëpisë. Larg atdheut, mërgimtarët shqiptarë të Masaçusetsit ndezën një vatër ku do të ruhej flaka kombëtare kur në trojet amtare ajo rrezikohej të shuhej. Për një çerek shekulli, kjo shoqatë e vogël punëtorësh, tregtarësh e klerikësh do të vepronte si diçka shumë më e madhe se një klub emigrantësh: si zëri diplomatik dhe, në çastet më kritike, si një lloj qeverie shqiptare në mërgim.

Vatra si nyjë e rrjetit shqiptar

Historia e rrjetit shqiptar nuk mbaron te kufijtë e Ballkanit. Kur Traktati i Londrës i vitit 1913 la gjysmën e popullsisë shqiptare jashtë shtetit të sapoformuar, një degë e këtij rrjeti kishte kohë që kishte lëshuar rrënjë përtej Atlantikut. Punëtorët shqiptarë të fabrikave të Bostonit, Uster-it dhe Natik-ut e mbanin lidhjen me atdheun përmes shoqërive të vogla — Besa-Besë, Flamuri i Krujës, Shoqëria Kombëtare, Mirëbërësja, Skënderbeu. Ishte pikërisht kjo copëzim që Vatra erdhi ta kuronte: më 24 dhjetor 1911, me nismën e shoqatës Besa-Besën, filluan takimet për bashkimin e të gjitha organizatave shqiptaro-amerikane në një federatë të vetme. Takimet vazhduan derisa, më 28 prill 1912, Vatra u themelua zyrtarisht (regjistruar më 13 qershor 1912). Ajo çka gjuha, besa dhe kujtesa e përbashkët kishin mbajtur të lidhur për shekuj në Ballkan, tani mori formë institucionale në një qytet amerikan.

Themeluesit: Konica, Noli dhe rrethi i Dellit

Në krye të Vatrës qëndruan dy nga mendjet më të mprehta të Rilindjes së vonë. Faik Konica — eseist, kritik dhe stilist i pashoq i prozës shqipe — u bë udhëheqësi i saj afatgjatë dhe fytyra e saj intelektuale. Fan Noli — poet, përkthyes, historian dhe klerik — i dha lëvizjes zërin liturgjik e retorik. Bashkë me ta në aktin themelues qëndruan Kristo Floqi, Naum Cere, Kosta Kotta e të tjerë. Këta ishin të njëjtët njerëz që tashmë kishin themeluar në Boston, më 1909, gazetën Dielli — organin që do të bëhej zëri i Vatrës dhe që botohet ende sot, mbi një shekull më vonë, ndër gazetat shqiptare më jetëgjata në botë. Ishte i njëjti rreth që, vetëm pak vite më parë, kishte marrë pjesë në betejën për alfabetin te Kongresi i Manastirit: e njëjta brez rilindës, tani duke vepruar nga bregu tjetër i oqeanit.

Qeveria në mërgim: Lufta e Parë dhe Konferenca e Paqes

Prova më e madhe erdhi me shpërbërjen e perandorive pas Luftës së Parë Botërore, kur fati i Shqipërisë u vu sërish mbi tryezën diplomatike të fuqive të mëdha. Ndërsa shteti shqiptar ishte i pushtuar dhe pa përfaqësim të njohur, Vatra e mori mbi vete rolin që asnjë qeveri nuk mund ta luante: ajo "funksiononte dhe konsiderohej si një lloj qeverie shqiptare në mërgim". Më 29 dhjetor 1918, në një kuvend të jashtëzakonshëm, mërgimtarët mblodhën 150 mijë dollarë — një shumë e stërmadhe për punëtorë fabrikash — për të financuar delegatët shqiptarë në Konferencën e Paqes në Paris. Vatra dërgoi Nolin dhe Konicën në Evropë dhe përqendroi përpjekjet mbi delegacionin amerikan, në një kohë kur planet e fshehta të fuqive (skema Titoni–Venizelos) parashikonin copëtimin e mëtejshëm të tokave shqiptare. Kur Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve më 17 dhjetor 1920 dhe integriteti i saj u ruajt, mërgata e Bostonit kishte peshuar mbi peshoren e historisë shumë më rëndë se ç'do t'i takonte numrit të saj.

Nga vatra në atdhe — dhe kthimi mbrapsht

Njerëzit e Vatrës nuk mbetën vëzhgues. Fan Noli u kthye në Shqipëri, u bë peshkop i Kishës Ortodokse Autoqefale dhe, në qershor të vitit 1924, kryeministër i qeverisë së Revolucionit të Qershorit — një përpjekje reformatore që u përmbys brenda muajsh dhe e dërgoi sërish në mërgim. Faik Konica u emërua ministër i Shqipërisë në Shtetet e Bashkuara (1926–1939), duke e kthyer autoritetin e fituar në Vatër në përfaqësim shtetëror. Kështu vatra e ndezur në mërgim ushqeu drejtpërdrejt shtetin e ri: kuadrot, gazeta, paratë dhe legjitimiteti diplomatik rrodhën nga Bostoni drejt Tiranës e Vlorës. Sot ndikimi i Vatrës është kryesisht simbolik, por ajo ekziston ende dhe Dielli ndriçon ende — dëshmi se rrjeti shqiptar, sa herë është prerë brenda kufijve, ka gjetur mënyra ta rilidhë veten përtej tyre.