Vazhdo leximin
⌕ ☆

Organizatë · Pavarësia

Vatra

Federata Panshqiptare e Amerikës

Federata Panshqiptare e Amerikës — vatra e mërgimit që, nga Bostoni, mbrojti pavarësinë e Shqipërisë (1912)

Faik Konica, udhëheqësi afatgjatë i Vatrës, rreth 1918
Faik Konica, udhëheqësi afatgjatë i Vatrës, rreth 1918. Autor i panjohur, Public domain / Wikimedia Commons

Vatra — Federata Panshqiptare e Amerikës — u themelua më 28 prill 1912 në Boston, pak muaj para se flamuri i Ismail Qemal Vlorës të ngrihej mbi Vlorë. Emri do të thotë vetëm një gjë: vatra, zjarri i shtëpisë. Larg atdheut, mërgimtarët shqiptarë të Masaçusetsit ndezën një vatër ku do të ruhej flaka kombëtare kur në trojet amtare ajo rrezikohej të shuhej. Për një çerek shekulli, kjo shoqatë e vogël punëtorësh, tregtarësh e klerikësh do të vepronte si diçka shumë më e madhe se një klub emigrantësh: si zëri diplomatik dhe, në çastet më kritike, si një lloj qeverie shqiptare në mërgim.

Përmbajtja5 pjesë
  1. Vatra si nyjë e rrjetit shqiptar
  2. Themeluesit: Konica, Noli dhe rrethi i Dellit
  3. Qeveria në mërgim: Lufta e Parë dhe Konferenca e Paqes
  4. Nga vatra në atdhe — dhe kthimi mbrapsht
  5. Burimet

Pse ka rëndësi

  • Vatra u themelua më 28 prill 1912 në Boston, si bashkimi i shoqërive të vogla shqiptaro-amerikane (Besa-Besën, Flamuri i Krujës, Skënderbeu e të tjera) në një federatë të vetme.
  • Emri do të thotë "zjarri i shtëpisë" — mërgimtarët e Masaçusetsit ndezën një vatër ku do të ruhej flaka kombëtare kur në atdhe ajo rrezikohej të shuhej.
  • Për një çerek shekulli veproi si zë diplomatik i shqiptarëve dhe, në çastet më kritike, si një lloj qeverie shqiptare në mërgim.

Vatra si nyjë e rrjetit shqiptar

Historia e rrjetit shqiptar nuk mbaron te kufijtë e Ballkanit. Kur Traktati i Londrës i vitit 1913 la gjysmën e popullsisë shqiptare jashtë shtetit të sapoformuar, një degë e këtij rrjeti kishte kohë që kishte lëshuar rrënjë përtej Atlantikut. Punëtorët shqiptarë të fabrikave të Bostonit, Uster-it dhe Natik-ut e mbanin lidhjen me atdheun përmes shoqërive të vogla — Besa-Besë, Flamuri i Krujës, Shoqëria Kombëtare, Mirëbërësja, Skënderbeu. Ishte pikërisht kjo copëzim që Vatra erdhi ta kuronte: më 24 dhjetor 1911, me nismën e shoqatës Besa-Besën, filluan takimet për bashkimin e të gjitha organizatave shqiptaro-amerikane në një federatë të vetme. Takimet vazhduan derisa, më 28 prill 1912, Vatra u themelua zyrtarisht (regjistruar më 13 qershor 1912). Ajo çka gjuha, besa dhe kujtesa e përbashkët kishin mbajtur të lidhur për shekuj në Ballkan, tani mori formë institucionale në një qytet amerikan.

Themeluesit: Konica, Noli dhe rrethi i Dellit

Në krye të Vatrës qëndruan dy nga mendjet më të mprehta të Rilindjes së vonë. Faik Konica — eseist, kritik dhe stilist i pashoq i prozës shqipe — u bë udhëheqësi i saj afatgjatë dhe fytyra e saj intelektuale. Fan Noli — poet, përkthyes, historian dhe klerik — i dha lëvizjes zërin liturgjik e retorik. Bashkë me ta në aktin themelues qëndruan Kristo Floqi, Naum Cere, Kosta Kotta e të tjerë. Këta ishin të njëjtët njerëz që tashmë kishin themeluar në Boston, më 1909, gazetën Dielli — organin që do të bëhej zëri i Vatrës dhe që botohet ende sot, mbi një shekull më vonë, ndër gazetat shqiptare më jetëgjata në botë. Ishte i njëjti rreth që, vetëm pak vite më parë, kishte marrë pjesë në betejën për alfabetin te Kongresi i Manastirit: e njëjta brez rilindës, tani duke vepruar nga bregu tjetër i oqeanit.

Qeveria në mërgim: Lufta e Parë dhe Konferenca e Paqes

Prova më e madhe erdhi me shpërbërjen e perandorive pas Luftës së Parë Botërore, kur fati i Shqipërisë u vu sërish mbi tryezën diplomatike të fuqive të mëdha. Ndërsa shteti shqiptar ishte i pushtuar dhe pa përfaqësim të njohur, Vatra e mori mbi vete rolin që asnjë qeveri nuk mund ta luante: ajo "funksiononte dhe konsiderohej si një lloj qeverie shqiptare në mërgim". Më 29 dhjetor 1918, në një kuvend të jashtëzakonshëm, mërgimtarët mblodhën 150 mijë dollarë — një shumë e stërmadhe për punëtorë fabrikash — për të financuar delegatët shqiptarë në Konferencën e Paqes në Paris. Vatra dërgoi Nolin dhe Konicën në Evropë dhe përqendroi përpjekjet mbi delegacionin amerikan, në një kohë kur planet e fshehta të fuqive (skema Titoni–Venizelos) parashikonin copëtimin e mëtejshëm të tokave shqiptare. Kur Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve më 17 dhjetor 1920 dhe integriteti i saj u ruajt, mërgata e Bostonit kishte peshuar mbi peshoren e historisë shumë më rëndë se ç'do t'i takonte numrit të saj.

Nga vatra në atdhe — dhe kthimi mbrapsht

Njerëzit e Vatrës nuk mbetën vëzhgues. Fan Noli u kthye në Shqipëri, u bë peshkop i Kishës Ortodokse Autoqefale dhe, në qershor të vitit 1924, kryeministër i qeverisë së Revolucionit të Qershorit — një përpjekje reformatore që u përmbys brenda muajsh dhe e dërgoi sërish në mërgim. Faik Konica u emërua ministër i Shqipërisë në Shtetet e Bashkuara (1926–1939), duke e kthyer autoritetin e fituar në Vatër në përfaqësim shtetëror. Kështu vatra e ndezur në mërgim ushqeu drejtpërdrejt shtetin e ri: kuadrot, gazeta, paratë dhe legjitimiteti diplomatik rrodhën nga Bostoni drejt Tiranës e Vlorës. Sot ndikimi i Vatrës është kryesisht simbolik, por ajo ekziston ende dhe Dielli ndriçon ende — dëshmi se rrjeti shqiptar, sa herë është prerë brenda kufijve, ka gjetur mënyra ta rilidhë veten përtej tyre.

Burimet

  • Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, 2010 — zërat "Vatra" dhe "Dielli"
  • Nicholas Pano, "The Albanian-American Community", në Stephan Thernstrom (red.), Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups, 1980
  • Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History, 2012 — zërat për Fan Nolin dhe Faik Konicën
  • Vatra, the Pan-Albanian Federation of America — përmbledhje kronologjike dhe akti themelues

Lidhjet

17

Personat

  • Faik Konica
  • Fan Noli
  • Ismail Qemali
  • Sotir Peci — e nisi rrjetin e shtypit shqiptar në Amerikë me «Kombin» (1906)
  • Kristaq Dishnica — Boston-i i diasporës: altari (1908) para federatës — institucionet kombëtare u ngritën në mërgim
  • Sotir Gjika — publicisti që nisi te «Dielli» i Vatrës para se të themelonte «Kuvendin» në Romë (1918)

Ngjarjet

  • Mesha e parë shqip — lidhje reciproke
  • Shekspiri shqip — Në gjirin e diasporës rreth Vatrës në Boston u shtyp më 1916 «Othello» i Nolit — Shekspiri i parë në shqip.
  • Vetoja e Wilsonit — fushata e Vatrës në Uashington pas së cilës erdhi vetoja

Vendet

Organizatat

Tema

Lajmi i fundit

Organizatat →

Koleksione · të dhëna të verifikuara

Nga lajmet më të lexuara sot

Përditësuar

Redaksia ZHURMA · · Përditësuar · 6 min lexim

Pyet Zhurmën
Shërbime, enciklopedi dhe lajme