Naum Veqilharxhi: pionieri që shkroi abetaren e parë shqipe

Më 1844, nga një qytet i largët në brigjet e Danubit, mbërriti në duart e disa shqiptarëve të Korçës një libërth i hollë me një titull të çuditshëm: Fort i shkurtër e i përdorshëm Ëvëtar shqip. Faqet e tij ishin të shtypura me shkronja që askush nuk i kishte parë më parë — as latine, as greke, as arabe, por një alfabet krejt i ri, i shpikur posaçërisht për tingujt e gjuhës shqipe. Autori ishte një avokat i pasur me emrin Naum Veqilharxhi. Me atë libërth të vogël, pa e ditur ndoshta vetë, ai hapi derën e asaj që historiografia shqiptare e quan sot fillimin e Rilindjes Kombëtare.

Një djalë i Vithkuqit në udhët e Ballkanit

Naum Panajot Bredhi lindi më 6 dhjetor 1797 në Vithkuq të Korçës, një qytezë që në shekullin e tetëmbëdhjetë kishte qenë qendër e gjallë tregtie dhe shkollash, para se zjarret dhe rrëmujat e kohës ta zbrazin. Familja e tij, si shumë familje shqiptare të jugut, mori udhën e mërgimit drejt principatave rumune — Vllahisë dhe Moldavisë — ku kolonitë shqiptare dhe arumune lulëzonin në tregti dhe zanate. Atje, në brigjet e Danubit, i riu Naum u arsimua, studioi drejtësi dhe u bë avokat në qytetin port të Brăila-s, ku grumbulloi pasuri të konsiderueshme.

Por Veqilharxhi nuk ishte vetëm tregtar idesh. Ende student, më 1821, ai mori pjesë në kryengritjen vllahe të Tudor Vladimirescut kundër sundimit fanariot — një përvojë që e formoi politikisht dhe i mësoi se popujt e vegjël të Ballkanit mund të ngrinin krye për të drejtën e tyre për të ekzistuar. Kjo frymë liberale e Evropës pas-napoleoniane, e përzier me mallin e atdheut të largët, do të bëhej shtrati i idesë së tij të madhe: që shqiptarët, për të mbijetuar si komb, duhej të shkruanin e lexonin në gjuhën e tyre.

Alfabeti që s'i përkiste asnjë feje

Problemi që Veqilharxhi vuri re ishte i thellë dhe i hollë njëkohësisht. Shqipja shkruhej — kur shkruhej fare — herë me shkronja greke, herë me arabe, sipas fesë së shkruesit: i krishteri ortodoks me greqishten, myslimani me arabishten. Kështu vetë alfabeti bëhej një vijë ndarëse, që e copëtonte popullin sipas xhamisë dhe kishës. Veqilharxhi e kuptoi se sa kohë shqiptari të shkruante me shkronjat e tjetrit, ai do të mendonte gjysmë-grek a gjysmë-turk; një komb i vetëm kishte nevojë për një shenjë të vetën.

Rreth viteve 1824–1825 ai nisi punën për një alfabet origjinal me 33 shkronja, të modeluara prej tij, që nuk huazonin as nga latinishtja, as nga greqishtja, as nga arabishtja, pikërisht për t'iu shmangur ngarkesave fetare që i shoqëronin ato. Ky alfabet, i njohur sot si shkrimi i Vithkuqit, ishte një vepër individuale e jashtëzakonshme — përpjekja e parë serioze për t'i dhënë shqipes një trup të vetin grafik. Çështja e shkronjave do të mbetej një betejë e gjatë gjysmëshekullore, që do të zgjidhej vetëm te Kongresi i Manastirit më 1908; por Veqilharxhi ishte i pari që e shtroi seriozisht problemin e alfabetit.

Ëvëtari: një libër i vogël me një synim të madh

Më 1844 doli në dritë Fort i shkurtër e i përdorshëm Ëvëtar shqip — abetarja e parë shqipe e shtypur me alfabet origjinal. Një vit më vonë, më 1845, ai e zgjeroi veprën në një botim të dytë, Faré i ri abétor shqip për djélm nismëtore, prej dyzet e ca faqesh, i menduar për nxënësit e vegjël. Vlera e këtyre librave nuk qëndron vetëm te shkronjat. Parathënia e Ëvëtarit ishte një manifest i vërtetë kulturor: një thirrje që shqiptarët të arsimoheshin në gjuhën amtare, që të dilnin nga errësira e padijes dhe të ruanin identitetin përballë asimilimit.

Pikërisht këtu Veqilharxhi paraprin gjithçka që do të vinte. Ideja se abetarja nuk është thjesht mjet shkrim-leximi, por armë kombi, do të bëhej shtylla e gjithë lëvizjes rilindëse. Dyzet vjet më vonë do të hapej Mësonjëtorja e Korçës; gjysmë shekulli më vonë Sami Frashëri do të projektonte shtetin shqiptar mbi po atë premisë — që gjuha dhe shkolla ndërtojnë kombin. Veqilharxhi e tha këtë i pari, kur ende askush s'guxonte ta thoshte.

Letra ndaj "kimerës" dhe një vdekje e dyshimtë

Idetë e Veqilharxhit nuk u pritën kudo me entuziazëm. Mbijeton një letër e tij e vitit 1846, shkruar — ironikisht — në greqisht drejtuar nipit të tij, i cili e kishte quajtur ëndrrën atdhetare të xhaxhait një kimerë, një fantazi të kotë. Përgjigja e Naumit është një nga dokumentet e para që formulon parimet e vetëdijes kombëtare shqiptare: ai mbron me arsye e me zemër bindjen se shqiptarët meritojnë e munden të kenë gjuhën, shkrimin dhe dinjitetin e tyre. Honesteti i Konicës na detyron të themi se Veqilharxhi nuk ishte profet i pranuar nga të vetët — shumë bashkëkombës e panë si ëndërrimtar.

Vepra e tij shqetësoi sidomos Patrikanën Ekumenike të Stambollit, që e shihte çdo lëvizje për shqipen si kërcënim ndaj kontrollit të saj fetar e gjuhësor mbi ortodoksët e Ballkanit. Veqilharxhi vdiq më 1846 në Stamboll në rrethana të errëta; tradita historike, e papërjashtueshme por e paprovuar plotësisht, beson se u helmua me urdhër të Patrikanës. I vdiq, pra, pikërisht ai pengesa kishtare që ai kishte dashur ta kapërcente me alfabetin e tij laik.

I pari në një varg të gjatë

Naum Veqilharxhi nuk pa kurrë një Shqipëri të lirë, as një shkollë ku të mësohej alfabeti i tij. Shkrimi i Vithkuqit nuk u përhap; e zëvendësuan më vonë variantet latine. Por rëndësia e tij nuk matet me suksesin praktik — matet me të qenët i pari. Para vëllezërve Frashëri, para Lidhjes, para gazetës Dielli, një avokat nga Vithkuqi mbi brigjet e Danubit kishte kuptuar se beteja e parë e kombit do të bëhej me shkronja. Ai e nisi atë betejë vetëm, dhe e pagoi ndoshta me jetën.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zëri "Veqilharxhi, Naum".
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967).
• "Naum Veqilharxhi", Wikipedia / Encyclopædia — të dhëna biografike të verifikuara (lindja 1797 Vithkuq, vdekja 1846 Stamboll, Ëvëtari 1844).
• Koha.net & Balkanweb, dosje kulturore mbi "ideatorin e alfabetit origjinal të gjuhës shqipe".

— Redaksia ZHURMA