«Albania»: revista e Faik Konicës që e bëri shqipen gjuhë europiane

Një revistë shqipe me adresë në Bruksel

Më 25 mars 1897, në Bruksel, doli nga shtypi numri i parë i një reviste të përmuajshme me një titull të vetëm dhe të pakursyer: «Albania». E themeloi, e drejtoi dhe e mbajti gjallë për dymbëdhjetë vjet një njeri i vetëm — Faik Konica, atëherë student në Belgjikë, që nënshkruante shpesh me pseudonimin Thrank Spirobeg. Ishte revistë politike, kulturore e letrare; deri në 1901 u botua në Bruksel, prej 1902 në Londër, dhe numri i fundit doli në 1909.

Adresa ka rëndësi. Nën Perandorinë Osmane shtypi në gjuhën shqipe ishte i ndaluar dhe shkolla shqipe persekutohej; prandaj tribuna më e mprehtë e mendimit shqiptar u desh të hapej në një kryeqytet europian, mijëra kilometra larg trojeve për të cilat shkruante. «Albania» është shembulli më i pastër i një ligji të tërë Rilindjes: kombi u mendua nga mërgimi drejt atdheut, sepse vetëm atje fjala shqipe nuk arrestohej.

Tribuna e një rrjeti

Fuqia e revistës nuk qëndronte te tirazhi, po te harta e emrave që mblodhi në një faqe të vetme. Në «Albania» botuan Luigj Gurakuqi, Andon Zako Çajupi, Filip Shiroka, Fan Noli dhe Hilë Mosi — një gegë i Shkodrës, një toskë i Zagorisë që shkruante nga Egjipti, një klerik që do të bëhej kryeministër, një student i Brukselit. Secili prej tyre sot ka vendin e vet në kujtesën kombëtare; pak kush kujton se ç'i lidhi. Revista e Konicës qe ura.

Kjo është ana e harruar e Rilindjes — jo galeria e portreteve të veçuara, po lidhja mes tyre. Njëzet vjet pas «Flamurit të Arbërit» të Jeronim De Radës, që kishte lidhur Kalabrinë me Nilin e me Shkodrën, «Albania» e rikrijoi të njëjtin rrjet në një brez të ri dhe në një gjuhë tjetër politike: më pak romantike, më e ashpër, më europiane në qasje.

Çfarë botoi — dhe në cilat gjuhë

Faqet e saj përziejnë historinë, gjuhësinë, letërsinë dhe folklorin me polemikën politike. Aty diskutohej origjina e popullit dhe e gjuhës, botoheshin tekste letrare e këngë popullore, dhe demaskoheshin pretendimet e fqinjëve mbi trojet shqiptare. Përveç shqipes, revista botoi edhe në frëngjisht e turqisht — një zgjedhje e llogaritur: frëngjishtja për diplomacinë dhe opinionin europian, turqishtja për Stambollin ku vendoseshin fatet administrative të vilajeteve shqiptare. «Albania» nuk u fliste vetëm shqiptarëve; ajo e futi çështjen shqiptare në gjuhën e atyre që vendosnin për të.

Në rrethin e Konicës në Perëndim hyri edhe poeti francez Guillaume Apollinaire, mik i tij i njohur i viteve pariziene — dëshmi se redaksia e një reviste shqipe të mërgimit nuk ishte periferi kulturore, po pjesë e jetës letrare europiane të kohës.

Beteja e alfabetit

Kur «Albania» nisi të dilte, shqipja shkruhej ende me disa alfabete njëherësh — me shkronja latine, greke e arabe, secili me shoqërinë e vet mbrapa. Konica e bëri revistën fushë beteje për një drejtshkrim të njësuar me bazë latine dhe përdori aty sistemin e vet grafik, duke polemizuar pa mëshirë me kundërshtarët. Beteja u mbyll në Kongresin e Manastirit të vitit 1908, që sanksionoi alfabetin latin. Pa dhjetë vjet debat publik në faqet e revistave si «Albania», ai vendim nuk do të kishte pasur as gjuhën, as autoritetin për t'u marrë.

Proza që mbeti

Trashëgimia më e qëndrueshme e «Albanias» nuk është politike, po gjuhësore. Në faqet e saj Konica ushtroi një prozë shqipe që deri atëherë nuk ekzistonte: e saktë, ironike, e aftë për argument abstrakt dhe për tallje therëse njëkohësisht — larg patetikës së vargut rilindas. Brezi që e lexoi këtë revistë si student e mori atë regjistër me vete: pa të, nuk kuptohet as eseistika e mëvonshme shqipe, as gazetaria e pavarësisë.

Revista u mbyll në 1909, tri vjet para se flamuri të ngrihej në Vlorë; Konica do të kalonte më pas në Amerikë dhe, në 1926, do të bëhej ministër i Shqipërisë në Uashington. Koleksioni i saj ruhet i digjitalizuar në Bibliotekën Kombëtare të Shqipërisë — dymbëdhjetë vjet fjalë shqipe të shtypura jashtë atdheut, për një atdhe që ende nuk ekzistonte si shtet.