Shahin Kolonja: «Drita» e Sofjes dhe deputeti që mbrojti alfabetin

Kur një komb nuk ka ende shtet, kufij, as parlament të vetin, gjëja e parë që ndërton është zëri. Në fund të shekullit XIX ai zë u shtyp me shkronja plumbi larg atdheut — në Sofje, në Bukuresht, në Bruksel, në Boston — nga një grusht mësuesish e nëpunësish që e kthyen mërgimin në redaksi. Shahin bej Kolonja (1865–1919) ishte një nga zërat më të qëndrueshëm të kësaj shtypshkronje të shpërndarë: themeloi në Sofje gazetën «Drita», e mbajti ndezur për tetë vjet, dhe kur perandoria hapi më në fund një parlament, hyri në të si deputet i Korçës për të mbrojtur atje çështjen që kishte mbrojtur në letër — të drejtën e shqiptarëve për gjuhën e alfabetin e tyre.

Nga Starja e Kolonjës te Stambolli

Lindi më 1865 në fshatin Starje të Kolonjës, me emrin Shahin Teki Ypi. Mësimet e para i mori në vend, i vazhdoi në ruzhdijen e Korçës dhe më pas u nis, si shumë djem të zgjuar të kohës, drejt Stambollit, ku studimet ia mbështeti Naim Frashëri — poeti që ishte kthyer në mbrojtësin e heshtur të një brezi të tërë rilindësish. Lidhja me shtëpinë e Frashërllinjve nuk mbeti thjesht mecenatë: Kolonja u martua me Nevrezën, të bijën e Naimit, dhe kështu vjehrri e mecenati ishin i njëjti njeri. Pas shkollimit shërbeu në administratën osmane — drejtor gjimnazi në Edirne, kajmakam në disa qytete — një karrierë zyrtare që do ta braktiste për punën që e bëri të njohur: gazetën.

«Drita» e Sofjes

Më 14 nëntor 1901, në koloninë shqiptare të Sofjes, Kolonja nxori numrin e parë të gazetës «Drita», me parullën në ballë: «Punoni për vehten tuaj! Mos për botë e për të huaj». E shtypte me ndihmën e botuesit Kristo Luarasi dhe me mbështetje financiare austro-hungareze; dilte në rreth një mijë kopje dhe, me ndërprerjet e pashmangshme të një pune të bërë në mërgim, e mbajti gjallë deri në vitin 1908. «Drita» u bë zëri i kolonisë shqiptare të Bullgarisë dhe, njëkohësisht, një nga leximet e paktë ku ideja e njësimit kombëtar qarkullonte në shqip. Ky ishte kontributi i vërtetë i brezit të Kolonjës: para se të kishte një shtet që të printonte një gazetë zyrtare, disa mërgimtarë printuan një komb — çdo numër i «Dritës», i «Albanias» së Konicës apo i «Diellit» më vonë ishte një tullë e një sfere publike që po ngrihej pa leje nga askush.

Kongresi i Manastirit dhe çështja e alfabetit

Kur më nëntor 1908, pas Xhonturqve, u mblodh në Manastir kongresi që do të njësonte alfabetin e shqipes, Kolonja ishte ndër delegatët. Çështja dukej teknike — shkronja latine apo arabe, një abece apo disa — por ishte gjëja më politike e kohës: një komb që zgjedh vetë si të shkruhet, shpall se ekziston. Përvoja e tij nuk ishte e re; qysh më 1904 kishte përkthyer një nga shkrimet-manifest të Sami Frashërit, dhe faqet e «Dritës» kishin qenë vetë një provë e gjatë se shqipja mund të mbante gazetari, polemikë e mendim. Në Manastir ai qëndroi në krahun që e pa alfabetin latin jo si kopjim të Perëndimit, por si mjet praktik për të bashkuar një popull të ndarë nga tri perandori.

Deputeti i Korçës

Revolucioni Xhonturk i 1908-s hapi një parlament osman, dhe shqiptarët dërguan në të njerëzit e tyre. Kolonja u zgjodh deputet për anën e Korçës dhe u radhit shpejt në krahun kombëtar shqiptar — pranë Ismail Qemalit, Hasan Prishtinës e Nexhip Dragës — që kundërshtoi centralizimin e ri turk po aq sa kishte kundërshtuar absolutizmin e vjetër. Kur qeveria u përpoq të impononte alfabetin arab mbi shqipen, Kolonja bëri pikërisht atë për të cilën ishte zgjedhur: bashkë me deputetët e tjerë shqiptarë i çoi qeverisë një protestë të prerë, që kërkonte njohjen e të drejtave ligjore të shqiptarëve dhe lirinë për të shkruar gjuhën me alfabetin që dëshironin. Çështja e nisur në një redaksi të Sofjes tashmë ishte shtruar në foltoren e perandorisë.

Rrjeti i penës dhe i pushkës

Kolonja nuk punoi i vetëm, dhe këtu duket qartë forma e vërtetë e lëvizjes: një rrjet. «Drita» ishte zëri që shpjegonte e mbronte atë që çetat bënin me pushkë. Ai bashkëpunoi me Bajo e Çerçiz Topullin, organizatorët e çetave të jugut, me Mihal Gramenon, kronikanin e lëvizjes çetare, me Dervish Himën e Luigj Gurakuqin — dhe më 1908, bashkë me Bajo Topullin, ngriti një klub shqiptar në Shkup, duke lidhur veriun me jugun në të njëjtën punë. Shtypi i mërgimit, megjithatë, nuk ishte kor: nga «Albania» e Brukselit, Faik Konica u përplas ashpër me Kolonjën për çështje gjuhe e drejtimi. Kjo kundërvënie nuk ishte dobësi — ishte prova më e mirë se një komb pa shtet tashmë kishte një sferë publike që debatonte me vete, e jo thjesht një slogan. Penë kundër pene, çetë krah gazete: i njëjti kod besë-e-fjalë që mbante bashkë malësoret e Veriut mbante bashkë edhe redaksitë e diasporës.

Fundi në mërgim

Fitorja e Xhonturqve e ktheu shpejt në armiqësi qëndrimin e Stambollit ndaj patriotëve shqiptarë, dhe vitet e fundit të Kolonjës ishin vite endjeje: Sofje, Bukuresht, e në fund Stamboll. Trupi i lodhur nga puna e mërgimi u sëmur; në tetor 1919 vdiq në Stamboll, në varfëri e vetmi, pranë të bijës Naime, i vajtuar nga qindra shqiptarë. Është një fund që përsëritet te shumë rilindës: njerëzit që ngritën kombin vdiqën pa asnjë shpërblim nga shtetet që ai komb do të lindte. Por trashëgimia e Shahin Kolonjës nuk matet me pasurinë që s'la: matet me faktin se sot shqipja shkruhet me alfabetin që ai mbrojti, dhe se gazeta shqipe — të lirë, polemike, kokëfortë — vazhdon të dalë. «Drita» e Sofjes u shua; drita që ajo mbante, jo.