Komisia Letrare Shqipe: si Shkodra i dha shqipes një gjuhë të shkruar

Një komb mund të ketë shkronjat e veta dhe prapëseprapë të mos ketë një gjuhë të shkruar. Kongresi i Manastirit e kishte zgjidhur në vitin 1908 çështjen e alfabetit — cilat shenja do të përdorte shqipja. Por si do të shkruhej ajo, cili dialekt do të mbante peshën e normës letrare, mbetej i pavendosur. Midis 1 shtatorit 1916 dhe 22 majit 1918, në Shkodrën e pushtuar nga ushtria austro-hungareze, një komision i vogël dijetarësh u ul gjashtëdhjetë e tri herë për t'iu përgjigjur pikërisht kësaj pyetjeje. Komisia Letrare Shqipe nuk botoi asnjë kryevepër; ajo bëri diçka më të thellë — i dha shqipes një trup të shkruar mbi të cilin do të ndërtohej gjithçka që erdhi pas.

Alfabeti nuk mjafton

Në nëntor të 1908-s, Kongresi i Manastirit kishte vendosur se me cilat shkronja do të shkruhej shqipja — një fitore që i dha gjuhës një veshje latine të përbashkët pas shekujsh kur ajo ishte shtypur mbi letër me alfabete arabe, greke e vetjake. Por një alfabet nuk është një gjuhë e shkruar. Mbetej pyetja më e vështirë: mbi cilin dialekt do të ngrihej norma? Shqipja ndahej — dhe ndahet — në dy trungje të mëdha, gegërishten e veriut dhe toskërishten e jugut, secili me traditën e vet letrare e fetare. Pa një marrëveshje mbi trajtat, drejtshkrimin dhe zgjedhjen e bazës dialektore, çdo autor shkruante siç i vinte, dhe shqipja e shtypur mbetej një mozaik krahinash. Puna e nisur në Manastir kërkonte një hap të dytë, teknik e të mundimshëm, që askush nuk e kishte marrë përsipër.

Një komision në kohë lufte

Ai hap u ndërmor në rrethanat më të papritura. Ishte Lufta e Parë Botërore, dhe pjesa veriore e Shqipërisë ndodhej nën administrimin ushtarak austro-hungarez. Nën nismën e qarqeve shkencore vjeneze dhe me mbështetjen e diplomatit August Ritter von Kral, u dekretua më 30 qershor 1916 ngritja e një komisioni për gjuhën, me seli në Shkodër. Mbledhja e parë u mbajt më 1 shtator 1916. Kryetari i parë ishte gjuhëtari Gjergj Pekmezi (shtator 1916 – shtator 1917); pas tij drejtimin e mori Luigj Gurakuqi, me Mati Logorecin nënkryetar dhe me sekretarë njëpasnjë Ambroz Marlashkajn e Luigj Naraçin. Rreth tryezës u mblodhën emrat më të mëdhenj të shkrimit shqip të kohës: Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Sotir Peci, Aleksandër Xhuvani, Hilë Mosi, Hafiz Ali Korça, Vinçenc Prenushi, e krahas tyre albanologë të huaj si Maksimilian Lamberc e Rajko Nahtigal. Ata s'ishin një grup pushtuesish që i imponoheshin një vendi; ishin klerikë, mësues e poetë shqiptarë që shfrytëzuan një hapësirë të hapur nga rrethanat për të bërë një punë kombëtare.

Gjashtëdhjetë e tri seanca

Komisia punoi me një disiplinë që bie në sy edhe sot. Nga 1 shtatori 1916 deri më 22 maj 1918 ajo mbajti gjashtëdhjetë e tri seanca, zakonisht tri herë në javë, nga dy-tri orë secila, duke rrahur pikë për pikë trajtat e shkrimit, drejtshkrimin dhe terminologjinë. Më i palodhuri ishte Gurakuqi, i pranishëm në pesëdhjetë e katër mbledhje; pas tij Naraçi, në pesëdhjetë. Nuk ishte punë e bujshme e as e lehtë për t'u treguar: procesverbale, debate mbi një zanore a një mbaresë, vendime të vogla që të marra së bashku ndërtonin normën. Pikërisht ky mundim i heshtur — jo një manifest, por një regjistër seancash — është ajo që e bën Komisinë një nga ngjarjet themelore të kulturës shqiptare.

Pse u zgjodh Elbasani

Vendimi më i rëndë e më largpamës i Komisisë ishte zgjedhja e bazës dialektore. Fishta e mbronte gegërishten letrare të Shkodrës, që kishte pas vetes një traditë të pasur shkrimore. Por teza që fitoi — e mbrojtur me forcë nga Aleksandër Xhuvani dhe e miratuar përfundimisht rreth propozimit të Gurakuqit — ishte dialekti i Elbasanit. Arsyeja ishte urë-ndërtuese: e folmja e Elbasanit është një e folme gege, por nga më të afërtat me toskërishten, një pikë takimi mes dy trungjeve. Duke e zgjedhur atë, Komisia nuk shpalli fitues një krahinë mbi tjetrën, por kërkoi një gjuhë ku të dyja anët të njihnin veten. Në të njëjtën frymë, ajo hartoi rregullat e para të drejtshkrimit — kodifikimi i parë i njëtrajtshëm i ortografisë shqipe, një dokument teknik me pasoja historike.

Nga Shkodra në Lushnjë e më tej

Puna e Komisisë nuk mbeti letër vdekur. Norma e saj u miratua në Kongresin Arsimor të Lushnjës më 1920 dhe u sanksionua zyrtarisht nga fletorja shtetërore më 1923, duke u bërë baza e shqipes së shkruar në shkollë e në administratë për breza me radhë. Kur, më 1972, Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe vendosi standardin e sotëm mbi një bazë kryesisht toske, ai nuk nisi nga hiçi: ai vazhdoi një zinxhir vendimesh që kishte filluar në tryezën e Shkodrës më 1916. Elbasani nuk mbeti baza përfundimtare, por parimi që Komisia vendosi — se shqipja duhej të kishte një normë të vetme, të vendosur me marrëveshje e jo me imponim — u bë gur themeli.

Pse ka rëndësi

Historia e shqipes së shkruar mund të lexohet si një zinxhir i vetëm: shkronjat u bashkuan në Manastir më 1908, norma u punua në Shkodër midis 1916 e 1918, dhe fondi i parë kombëtar i librit u mblodh nën një çati kur u themelua Biblioteka Kombëtare më 1920 — pjesa e saj themeltare doli pikërisht nga rrethi i njerëzve të Komisisë. Tri hallka, tri qytete, e njëjta punë: t'i japësh një kombi pa shtet të tijin një gjuhë të shkruar që të mos varej nga leja e askujt. Se kjo ndodhi nën një pushtim të huaj, në mes të një lufte botërore, e bën më të çuditshme dhe më domethënëse: ndërsa harta politike ndryshonte mbi kokat e tyre, një grup dijetarësh vendosnin, seancë pas seance, se si do të shkruante veten një popull. Besa e një gjuhe të përbashkët u shkrua këtu, me bojë e procesverbale, para se të shkruhej me flamuj.