Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë: shtëpia që gjuha shqipe fitoi më në fund

Për gati një shekull, libri shqip nuk pati atdhe. Ai shtypej në Bukuresht e në Sofje, në Boston e në Kajro, në Athinë e në Bruksel — kudo, veç aty ku flitej. Kur më 10 korrik 1920 shteti i porsalindur shqiptar vendosi të ngrinte një Bibliotekë Kombëtare, ai nuk po hapte thjesht një sallë leximi: po u jepte më në fund një shtëpi mijëra faqeve që një komb i shpërndarë i kishte shkruar në mërgim. Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë është vendi ku një gjuhë e ndaluar u bë kujtesë e mbledhur nën një çati.

Një komb që botohej në mërgim

Ideja e një depoje kombëtare të librit lind nga një mungesë e dhunshme. Nën rendin osman, shtypja në gjuhën shqipe u pengua e u ndalua për breza të tërë, dhe kështu vepra e Rilindjes u detyrua të gjente shtypshkronja jashtë kufijve. Shoqëritë kulturore shqiptare botuan në Bukuresht e në Sofje; emigracioni i Amerikës nxori në Boston gazetën Dielli; kolonitë e Egjiptit shkruan nga Kajro; Faik Konica e botoi revistën Albania nga Brukseli. E njëjta letërsi që do të bëhej shtylla e kombit qarkullonte si një rrjet i pashtet — i lidhur me postë, me tregti dhe me besë, por pa një qendër ku të ruhej. Ky ishte throughline-i i mohimit: një popull që i kishte librat mërgimtarë përpara se të kishte vetë një shtet.

Nga Komisia Letrare te një fond kombëtar

Bërthama e parë e bibliotekës nuk erdhi nga një blerje, por nga një komision. Më 1916, në Shkodrën nën administrim austro-hungarez, u ngrit Komisia Letrare Shqipe — mbledhja e parë më 1 shtator 1916, puna deri më 22 maj 1918, gjashtëdhjetë e tre seanca. E kryesuar fillimisht nga Gjergj Pekmezi e më pas nga Luigj Gurakuqi, me Ndre Mjedën, Gjergj Fishtën, Aleksandër Xhuvanin, Sotir Peçin e të tjerë, Komisia bëri punën themeltare: njësoi drejtshkrimin dhe i dha shqipes standardin mbi të cilin do të shkruhej më tej. Koleksioni i grumbulluar prej saj u soll në Tiranë dhe u vendos më 1920 pranë Ministrisë së Arsimit. Pra biblioteka lindi nga i njëjti trup që kodifikoi gjuhën: shkronja dhe streha e saj erdhën në botë bashkë.

10 dhjetor 1922: dyert hapen

Themeluar zyrtarisht më 10 korrik 1920, institucioni u përurua si Bibliotekë Kombëtare më 10 dhjetor 1922, me rreth 6.000 vëllime — një fond modest, por i pari i llojit të vet: shtetëror, publik dhe laik. Drejtimin e mori gjuhëtari e publicisti Karl Gurakuqi. Ishte një fillim i vogël në krahasim me bibliotekat e mëdha të Evropës, por peshën e kishte diku tjetër: për herë të parë, kombi kishte një adresë ku librat e vet nuk ishin mysafirë.

Rritja e një kujtese

Fondi u rrit me hapin e vetë shtetit. Në fund të Luftës së Dytë Botërore biblioteka numëronte rreth 15.000 vëllime; deri në fund të vitit 1947 ai ishte ngjitur në rreth 100.000. Kthesa vendimtare erdhi më 31 maj 1948, kur një dekret vendosi depozitimin e detyrueshëm ligjor: çdo botues duhej t'i dorëzonte bibliotekës nga pesë kopje të çdo botimi, duke e bërë atë qendrën arkivore të gjithçkaje që shtypej në vend. Fondi u pasurua edhe me biblioteka private me vlerë albanologjike — ato të Mid'hat Frashërit, Lef Nosit e Mustafa Krujës. Më 1959 institucioni kaloi nga Instituti i Shkencave te Ministria e Arsimit dhe Kulturës, dhe më 1966 u vendos në një krah të Pallatit të Kulturës në Sheshin "Skënderbej", ku qëndron ende. Sot fondi kalon një milion njësi, dhe koleksioni albanologjik i saj mbahet ndër më të pasurit e më të rëndësishmit në botë.

Pse ka rëndësi

Një bibliotekë kombëtare nuk është depo librash; është vendi ku një popull vendos se çfarë do të mbajë mend. Për shqiptarët kjo peshë është dyfishe, sepse kujtesa e tyre e shkruar u ndërtua kundër ndalimit — faqe pas faqeje, shtypshkronjë pas shtypshkronje, në qytete që s'i takonin. Biblioteka Kombëtare e mblodhi atë rrjet të shpërndarë nën një çati dhe e bëri të qëndrueshëm: kodi lidhës i kombit — gjuha — u shndërrua në raft, katalog dhe fond që mund t'i mbijetojnë brezave. Ajo çka Kongresi i Manastirit vendosi si shkronjë dhe Komisia Letrare e ngriti si standard, biblioteka e ruajti si trashëgimi. Është dëshmia më e qetë se një komb ekziston jo vetëm kur flet, por kur mban.