Andon Zako Çajupi: nga Zagoria te Nili, babai i dramës shqipe

Kur më 11 korrik 1930 vdiq në Kajro, Andon Zako Çajupi kishte katër dekada që s'e kishte parë Sheperin e tij të Zagorisë. Mes këtyre dy pikave — një fshat malor mbi Drino dhe një qytet në grykën e Nilit — shtrihet një nga jetët më domethënëse të Rilindjes: një avokat me doktoratë nga Gjeneva që i ktheu shpinën gjyqit për t'i dhënë kombit dy gjëra që s'i kishte — një zë satiror dhe një skenë teatri. Çajupi nuk e shkroi Shqipërinë nga brenda; e shkroi nga larg, nga rrjeti i kolonive që e mbanin gjallë kombin kur shteti ende nuk ekzistonte.

Nga Sheperi i Zagorisë te bregu i Aleksandrisë

Andon Zako lindi më 27 mars 1866 në Sheper të Zagorisë, në trevën e Gjirokastrës. I ati ishte tregtar duhani që lëvizte mes Kavallës dhe Egjiptit — pjesë e asaj lëvizjeje shqiptare drejt jugut e Levantit që, që nga shekulli XIX, kishte krijuar koloni të tëra jashtë kufijve osmanë. Arsimin fillestar e mori në një shkollë greke në Nivan, siç e detyronte koha: shqipja ende nuk kishte shkollë të vetën. Më 1882 familja e mori në Aleksandri, ku i riu kaloi pesë vjet mbi frëngjishten. Mbiemri me të cilin do të hynte në letërsi — Çajupi — nuk ishte i familjes, por i malit të Zagorisë: një nënshkrim që e mbante gjithnjë të lidhur me vendlindjen që s'do ta shihte më.

Gjeneva, drejtësia dhe kthesa drejt letërsisë

Më 1887 Çajupi shkoi në Zvicër, ku studioi drejtësinë për pesë vjet dhe u kthye me doktoratë. Në Kajro, ku u vendos përfundimisht, e ushtroi për pak kohë profesionin e avokatit — por jo për gjatë. Ligji nuk e mbajti; letërsia e mori. Kjo kthesë, që biografët e paraqesin shpesh si «dështim» në gjyq, ishte në të vërtetë çlirim: një njeri i shkolluar me të drejtën europiane vendosi ta vinte penën, jo togën, në shërbim të një kombi që ende po kërkonte fjalët e veta.

«Baba-Tomorri» dhe zëri që i mungonte një kombi

Më 1902 botoi në Kajro Baba-Tomorri, një nga veprat më të shquara të letërsisë së Rilindjes. Përmbledhja mban brenda tri regjistra: vargje atdhetare që ndezin krenarinë e robërinë e kombit, vjersha dashurie e jete fshatare, dhe një shtresë satirike e shoqërore që godet bejlerët, padrejtësinë e përtesën. Këtu Çajupi bën diçka të re për shqipen: e kthen populloren në letërsi të lartë pa e zbutur, dhe satirën në armë atdhetare. Vjersha si ato mbi fshatin, mbi robërinë e mbi punën u bënë tekste që brezat i mësuan përmendësh. Vite më vonë do të punonte edhe një vepër satirike me frymë biblike, Baba Musa Lakuriq, që mbeti në dorëshkrim — një parodi ku, përmes legjendës fetare, godiste çështjet politike të kohës.

Skena që nuk ekzistonte: babai i dramaturgjisë shqipe

Kontributi që e veçon Çajupin nga bashkëkohësit është teatri. Kur ai filloi të shkruante për skenë, dramaturgjia shqipe praktikisht nuk kishte lindur ende. Komeditë e tij — sidomos Përrallë nga e kaluara, që mbyll vetë Baba-Tomorrin, dhe Pas vdekjes (shkruar rreth 1910, botuar më 1937) — dhe tragjedia Burri i dheut hodhën themelet e një zhanri që deri atëherë s'kishte gjuhë. Për këtë arsye historia e letërsisë e mban Çajupin si babanë e dramaturgjisë shqiptare: jo se shkroi shumë për skenë, por se e shpiku skenën vetë, në një gjuhë që ende po mësohej të shkruhej.

Kolonia e Nilit: rrjeti që e punonte kombin nga larg

Çajupi nuk ishte një zë i vetmuar në shkretëtirë. Egjipti i fundshekullit XIX mbante një nga nyjet më të gjalla të lëvizjes kombëtare: kolonia shqiptare e Kajros e Aleksandrisë, me klube, shtypshkronja e para të holla që rridhnin drejt atdheut. Aty kishte punuar para tij Thimi Mitko, që mblodhi «Bletën Shqiptare»; aty krijoi bashkëkohësi i tij Spiro Dine, «mbledhësi i Nilit» i «Valëve të Detit»; nga Egjipti kishin dalë edhe rrënjët e Naim Frashërit. Ky ishte modeli i vërtetë i Rilindjes — jo një qendër, por një rrjet kolonish të shpërndara nga Kalabria e De Radës te Bukureshti, Sofja e Kajro, që mbanin të njëjtin kod: gjuhën, besën dhe kujtesën. Kur më 1908 Kongresi i Manastirit zgjodhi alfabetin latin, ishin pikërisht koloni si kjo e Egjiptit ato që e kishin ushqyer për dekada betejën e shkronjës. Çajupi shkroi brenda kësaj strukture: mërgimtar që e kthen mallin në vepër, dhe distancën në qartësi.

Trashëgimia

Andon Zako Çajupi vdiq më 11 korrik 1930 në Kajro, larg malit që i dha emrin. La pas një përmbledhje që ende lexohet, një dramaturgji që tjerët do ta ndërtonin mbi themelet e tij, dhe një dëshmi se letërsia e madhe e një kombi mund të lindë edhe në mërgim — madje pikërisht atje, ku largësia e bën atdheun më të pastër në kujtesë. Ai qëndron sot mes poetëve-atdhetarë të mërgimit, pranë një Filip Shiroke, si zëri që i dha satirës shqipe dinjitet letrar dhe skenës shqipe frymën e parë.