Gjergj Fishta: poeti françeskan që i dha shqipes epikën e saj kombëtare

Në vitin 1937, për njëzet e pesë-vjetorin e pavarësisë, doli në Shkodër botimi i plotë i një vepre që letërsia shqipe nuk e kishte njohur kurrë më parë: «Lahuta e Malcís» — tridhjetë këngë, mbi pesëmbëdhjetë mijë vargje në dhjetërrokëshin e rapsodëve të maleve, epika më e gjerë që kishte lindur ndonjëherë në gjuhën shqipe. Autori i saj ishte një frat françeskan nga Zadrima, Atë Gjergj Fishta — poet, gjuhëtar, deputet dhe diplomat, njeriu që i dha kombit epikën e tij kombëtare. Pak vjet pas vdekjes së tij, regjimi që erdhi pas luftës e shpalli «armik të popullit» dhe ndaloi çdo varg të tijin; në vitin 1967 urdhëroi të zhvarroseshin eshtrat e tij nga kisha e Shkodrës. Për gati gjysmë shekulli emri i poetit kombëtar u bë i ndaluar. Por Lahuta nuk mund të heshtej: mbeti në kujtesë e në mërgim derisa u kthye në atdhe pas rënies së komunizmit.

Pse ka rëndësi

• «Lahuta e Malcís» — tridhjetë këngë, rreth 15.613 vargje në dhjetërrokëshin e rapsodëve — doli e plotë në Shkodër më 1937; është epika më e gjerë e shkruar ndonjëherë në shqip.
• Frat françeskan nga Zadrima, i lindur më 23 tetor 1871, ai kryesoi komisionin e alfabetit në Kongresin e Manastirit më 1908 dhe themeloi më 1913 revistën «Hylli i Dritës».
• Regjimi komunist e shpalli «armik të popullit», ndaloi çdo varg të tijin dhe më 1967 urdhëroi zhvarrosjen e eshtrave të tij nga kisha e Shkodrës.

Nga Zadrima në manastiret e Bosnjës

Gjergj Fishta lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë, në rrafshin e Zadrimës, në krahinën e Shkodrës. E rriti Urdhri Françeskan, i cili në Shqipërinë veriore të asaj kohe ishte njëkohësisht kishë, shkollë dhe strehë e gjuhës shqipe. Fishta u shkollua në kolegjet françeskane të Troshanit dhe të Shkodrës, dhe më pas u dërgua nga Urdhri për studime të larta në Bosnjë. Atje, në seminaret françeskane të viseve sllavo-jugore, ai u njoh nga afër me traditën klasike latine dhe me letërsinë moderne perëndimore — një kulturë e gjerë europiane që do ta bartte më pas te bota e mbyllur e malësisë së veriut. U shugurua meshtar në vitin 1894. U kthye në atdhe jo si një prift provincial, por si një njeri i pajisur me mjetet e një letërsie të madhe dhe me vendimin për t'i vënë ato në shërbim të një gjuhe që ende nuk kishte as alfabet të njësuar.

«Lahuta e Malcís»: epika e një populli

Vepra që e bëri të pavdekshëm zuri fill rreth vitit 1902 dhe u rrit gjatë tërë jetës së tij. Këngët e para Fishta i botoi në mënyrë anonime në vitet 1905 dhe 1907; botimi i plotë, me tridhjetë këngë e rreth 15.613 vargje, doli më në fund në Shkodër në vitin 1937. Lënda e epikës është lufta e malësorëve shqiptarë të fundshekullit XIX për të mbrojtur tokën dhe lirinë e tyre — një kronikë heroike e rrjedhur drejtpërdrejt nga kujtesa gojore e maleve. Fishta nuk e shpiku këtë botë; ai e kodifikoi atë. Vargu i tij është dhjetërrokëshi i vjetër i rapsodëve, i njëjti me të cilin këngëtarët e malësisë, të shoqëruar nga lahuta, kishin ruajtur për shekuj kujtesën e një populli pa shtet. Ajo që Fishta bëri ishte ta ngrinte këtë traditë gojore në nivelin e një epike të shkruar kombëtare, ashtu si kombet e tjera të Europës kishin ndërtuar identitetin e tyre mbi Homerin, mbi «Këngën e Rolandit» ose mbi eposet nordike. «Lahuta e Malcís» është pikërisht kjo: dëshmia se rrjeti i pashkruar i besës, i Kanunit dhe i këngës malësore ishte një qytetërim i tërë, i denjë për formën më të lartë letrare.

Fjala dhe alfabeti

Fishta nuk ishte vetëm poet; ishte një nga ndërtuesit e gjuhës së shkruar shqipe. Në Kongresin e Manastirit të vitit 1908 — mbledhjen që do të vendoste alfabetin e njësuar të shqipes — ai u zgjodh kryetar i komisionit të ngarkuar me këtë detyrë, duke ruajtur një qëndrim njësues mes alfabeteve rivalë. Në vitin 1913 themeloi dhe drejtoi «Hyllin e Dritës», revistën kulturore françeskane të Shkodrës që u bë një nga kështjellat e mendimit dhe të letërsisë shqipe; gjatë viteve 1916–1919 drejtoi edhe fletoren «Posta e Shqypnís». Nëpër shkollat françeskane të Shkodrës, ku dha mësim dhe drejtoi, ai punoi për një brez të tërë që do të shkruante e do të mendonte shqip. Në një kohë kur perandoritë dhe fqinjët e mohonin qenien e një kombi shqiptar, Fishta u përgjigjej me armën më të qëndrueshme: fjalën e shkruar në gjuhën e vet.

Deputeti dhe diplomati

Kur Shqipëria doli si shtet, poeti u bë ndërtues shteti. Në vitin 1919 Fishta shërbeu sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris, ku u mbrojt çështja e kufijve të vendit të porsakrijuar. Në vitin 1921 u zgjodh deputet i Shkodrës në parlamentin shqiptar dhe, po atë vit, u bë nënkryetar i Asamblesë. Mori pjesë në konferencat ballkanike të viteve '30 — Athinë, Sofje, Bukuresht — si zë i Shqipërisë. Mes viteve 1935 dhe 1938 shërbeu provincial i françeskanëve shqiptarë, në krye të Urdhrit që e kishte rritur. Në figurën e tij, prifti, poeti dhe burrështeti nuk ishin role të ndara: ishin tri fytyra të së njëjtës vepër — ngritja e një kombi që kërkonte njëkohësisht gjuhë, letërsi dhe institucione.

Fshirja që nuk u arrit

Fishta vdiq më 30 dhjetor 1940, në spitalin e Shkodrës. Deri atë ditë ishte nderuar si «poeti kombëtar» i shqiptarëve. Por pas Luftës II Botërore, regjimi komunist e riktheu gjykimin: një frat, një nacionalist, një zë «antisllav» — Fishta u shpall armik i popullit dhe vepra e tij u nxor tërësisht nga qarkullimi. Për dekada, «Lahuta e Malcís» nuk mund të botohej, të mësohej apo as të përmendej publikisht në Shqipëri. Në vitin 1967, në kulmin e «revolucionit kulturor» shqiptar, shteti urdhëroi zhvarrosjen e eshtrave të tij nga kisha françeskane e Shkodrës; sipas dëshmive, ato u hodhën në lumin Drin, ndonëse burime të tjera pohojnë se u ruajtën fshehurazi dhe u rivarrosën vetëm pas rënies së diktaturës. Kështu poetin e provuan ta fshinin dy herë — nga faqja e librit dhe nga dheu i varrit. E megjithatë nuk ia dolën. Vepra mbijetoi në kujtesën e malësorëve, në bibliotekat e mërgimit dhe në zemrën e atyre që e mësonin përmendësh. Me rënien e komunizmit në fillim të viteve '90, Gjergj Fishta u kthye aty ku i takonte: në krye të letërsisë shqipe. Historia e tij është dëshmia më e qartë e një ligji të vjetër të këtij kombi — se një rrjet kujtese, kur është ndërtuar mbi gjuhën, besën dhe këngën, mund të ndalohet për një kohë, por nuk mund të zhbëhet.