Gjergj Fishta dhe 'Lahuta e Malcís'

Ka njerëz që një komb i quan poetë, dhe ka poetë që një komb i quan zë. Gjergj Fishta qe e dyta. Frat françeskan me rrobë të murrme dhe me një laps që priste si brisk, ai e mori malësinë e Veriut — atë botë gurësh, besash e gjakmarrjesh që Evropa as e dinte se ekzistonte — dhe e ngriti në epikë. Para tij shqipja kishte vargun lirik dhe kishte këngën popullore; pas tij ajo kishte një Iliadë.

Nga Zadrima në seminaret e Bosnjës

Fishta lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë të Zadrimës, nën sundimin osman. Më 1886, pesëmbëdhjetë vjeç, e dërguan në Bosnjë, ku nëpër seminaret françeskane të Sutjeskës, Livnos e Kreshevës studioi teologji, filozofi e gjuhë — latinisht, italisht dhe serbo-kroatisht. Atje, paradoksisht, mësoi atë që do t'i shërbente gjithë jetës: u njoh me poezinë epike sllave, me Gundulićin e me traditën e madhe të vargut popullor ballkanik, dhe pa se si një popull e ndërton vetëdijen e vet me anë të këngës. Konfesioni i tij qe katolik dhe françeskan; ndjenja e tij qe shqiptare pa kufij. Kthimin në atdhe e bëri jo si misionar feje, por si misionar i fjalës shqipe.

Ndërtuesi i kulturës: Manastiri dhe 'Hylli i Dritës'

Para se të bëhej poet kombëtar, Fishta qe ndërtues institucionesh. Më 1908 ai kryesoi Kongresin e Manastirit, atë mbledhje vendimtare ku u sanksionua alfabeti latin i shqipes — vendim që, sado i thjeshtë sot, vendosi nëse shqiptarët do të shkruheshin si komb perëndimor apo do të treteshin në alfabete të huaja. Më 1913 themeloi revistën Hylli i Dritës, një nga organet më të rëndësishme kulturore të shqipes së hershme, dhe drejtoi më vonë Postën e Shqypniës. Më 1919 qe pjesë e delegacionit shqiptar në Konferencën e Versajës; më 1921 u zgjodh nënkryetar i parlamentit. Ai e dinte atë që shumë poetë e harrojnë: se fjala pa shtet mbetet jetime. Kjo punë ndërtuese e vendos atë në vijën e drejtpërdrejtë të letrave të vjetra gege dhe shkrimtarëve veriorë, traditë klerikale shqipfolëse që nga Buzuku e Bardhi.

'Lahuta e Malcís'

Vepra që e bëri të pavdekshëm zuri fill në vitet e para të shekullit dhe u botua e plotë më 1937: Lahuta e Malcís, mbi pesëmbëdhjetë mijë vargje në dialektin geg, një panoramë e historisë së Veriut shqiptar nga 1862-shi deri më 1913, e endur rreth qëndresës kundër sulmeve malazeze dhe luftës për liri. Robert Elsie, studiuesi që e përktheu të parin në anglisht, e quan pa hezitim epin kombëtar shqiptar. Fishta nuk shpiku një botë: ai e dëgjoi atë. Vargu i tij tetërrokësh merr frymë me ritmin e eposit legjendar të kreshnikëve — Mujit e Halilit — dhe me lahutën e rapsodit malësor, atë instrument njëtelësh që i dha emrin veprës. Heronjtë e tij — Oso Kuka që hidhet në erë me kullën e vet që të mos bjerë rob, Tringa që mban besën — nuk janë figura letrare; janë mishërime të një kodi.

Dhe pikërisht këtu Fishta meriton lexim në mënyrën e Konicës: me krenari dhe me ndershmëri. Lahuta është kryevepër gjuhësore dhe monument vetëdijeje, por është edhe poemë e një kohe lufte, ku armiku ka fytyrë të vetme. Ta lexosh sot do të thotë ta admirosh fuqinë e fjalës dhe njëkohësisht të dish se epika ngrihet mbi pasion, jo mbi histori të paanshme. Kjo nuk e zvogëlon Fishtën; e bën më të madh, sepse vetëm vepra të vërteta e durojnë leximin kritik.

Satira dhe mjeshtri i gjuhës

Do të ishte gabim ta kujtonim Fishtën vetëm si bard solemn. Ai qe edhe satirik i egër — te Anzat e Parnasit e theroi me ironi vesetë e shoqërisë e të politikës shqiptare, me një gjuhë aq të mprehtë sa pak kush guxoi ta provokojë. Shkroi lirikë fetare te Mrizi i Zanave, dramë e përktheu nga klasikët. Mbi të gjitha, ai e zgjeroi gegërishten letrare deri në kufijtë e saj, duke dëshmuar se shqipja mund të mbante çdo peshë — epike, satirike, fetare, filozofike. Vendin e tij në historinë e madhe e gjeni në kronikën e pesë shekujve të letërsisë shqipe, ku ai qëndron si ura mes Rilindjes dhe modernitetit.

Si u përpoq një diktaturë ta fshijë

Fishta vdiq më 30 dhjetor 1940, i nderuar si "Homeri i fundit" i Ballkanit. Pak vjet më vonë regjimi komunist e shpalli armik. Më 27 mars 1948 emri i tij doli i pari në listën e autorëve të ndaluar; për pothuajse dyzet e pesë vjet vepra e tij u bë e pabotueshme brenda Shqipërisë. Në optikën e regjimit ai qe tri herë i papranueshëm: klerik, antisllav, dhe "nacionalist borgjez". Pas vitit 1967, kur Shqipëria u shpall shteti i parë ateist në botë, ndalimi u ashpërsua edhe më. Sipas dëshmive të mbledhura nga historianë e nga vetë urdhri françeskan pas '91-shit, varri i tij te kisha e Shkodrës u përdhos dhe eshtrat u larguan nga toka e shenjtë — krim simbolik që tregon se sa frikë i bën pushteti një vargu. Kjo dhunë nuk qe e veçuar; ajo qe pjesë e terrorit komunist mbi kujtesën dhe njerëzit.

Por fjala doli më e fortë se urdhri. Me rënien e diktaturës, mes 1990 e 1992, Lahuta e Malcís u ribotua menjëherë në Tiranë, dhe Fishta u kthye atje ku i takonte — në qendër të vetëdijes letrare shqiptare. Sot ai lexohet jo si relike e një lufte të kaluar, por si dëshmi se një popull i vogël i dha vetes, me një frat e me një lahutë, epin që Evropa s'e priste. "Homeri i fundit" doli, në fund, i pavdekshëm.

Burimet:

• Robert Elsie, Gjergj Fishta and the Albanian National Epic / introduction to The Highland Lute (Lahuta e Malcís), I.B. Tauris & Centre for Albanian Studies, 2005.
• Robert Elsie, "Gjergj Fishta, the Voice of the Albanian Nation" (elsie.de, 1993).
• "Gjergj Fishta", Encyclopædia Britannica / Wikipedia (jeta, datat, Kongresi i Manastirit, Hylli i Dritës).
• Telegrafi / Euronews Albania, dokumentet e librave të ndaluar në diktaturë (urdhri i 27 marsit 1948).

— Redaksia ZHURMA