Gjuha shqipe: institucioni i vetëm që kombi kishte pa shtet

Kombet e tjera të Evropës e ndërtuan gjuhën mbi shtetin: një oborr, një kancelari, një akademi, dhe pastaj një normë. Shqiptarët e bënë të kundërtën. Kur nuk kishin as oborr, as kancelari, as kufi të njohur — kur toka ndahej mes perandorive dhe emri i popullit nuk shkruhej në asnjë hartë zyrtare — ata kishin vetëm gjuhën. Ajo mbajti vendin e shtetit: ishte regjistri i identitetit, kufiri i vërtetë i kombit dhe institucioni i vetëm që asnjë perandori nuk arriti ta shpërndajë. Historia e shqipes nuk është, prandaj, vetëm një kapitull gjuhësie. Është historia e mënyrës si një popull mbijetoi pa shtet, duke e bartur atdheun në gojë.

Pse ka rëndësi

• Shqipja është një nga degët kryesore të familjes indoevropiane dhe e vetmja përfaqësuese e gjallë e degës së vet — nuk është romane, sllave, greke as gjermanike, dhe nuk ka motra. E flasin rreth 7–8 milionë vetë.
• Statusin e saj indoevropian e provoi Franz Bopp më 1854; Gustav Meyer e përpunoi si degë të veçantë të trungut te «Die Stellung des Albanesischen…» (1884), vepër me të cilën albanologjia u konsolidua si disiplinë evropiane.
• Pozita e shkollës albanologjike shqiptare është e qartë: shqipja rrjedh nga ilirishtja — përfundim te i cili Eqrem Çabej (1908–1980) arriti pasi shqyrtoi edhe mundësinë e një përbërësi trako-dak.

Një degë më vete, pa motra të gjalla

Shqipja është një nga degët kryesore të familjes indoevropiane dhe e vetmja përfaqësuese e gjallë e degës së vet. Nuk është romane, nuk është sllave, nuk është greke, nuk është gjermanike: nuk ka motra. Statusin e saj indoevropian e provoi më 1854 filologu gjerman Franz Bopp; tridhjetë vjet më vonë, në studimin Die Stellung des Albanesischen im Kreise der indogermanischen Sprachen (1884), albanologu Gustav Meyer e përpunoi hollësisht këtë pozitë dhe e trajtoi shqipen si degë të veçantë të trungut. Me Meyerin albanologjia u konsolidua si disiplinë shkencore evropiane.

Tipologjikisht shqipja bën pjesë në grupin lindor satem, krah gjuhëve indo-iraniane, baltike e sllave — por asnjëra prej tyre nuk është e afërme e saj. Sot e flasin rreth 7–8 milionë vetë; është gjuhë zyrtare e Shqipërisë dhe e Kosovës dhe gjuhë zyrtare bashkë-shtetërore në Maqedoninë e Veriut. Kjo vetmi gjuhësore nuk është varfëri: është dëshmi. Një degë që mbijeton e vetme, pa mbështetjen e motrave, ka mbijetuar sepse folësit e saj nuk u shpërngulën nga vetja.

Prejardhja: ilirishtja si kontribuesi kryesor

Për prejardhjen e shqipes, pozita e shkollës albanologjike shqiptare është e qartë dhe e argumentuar: shqipja rrjedh nga ilirishtja. Eqrem Çabej (1908–1980), themeluesi i gjuhësisë moderne shqiptare, pasi shqyrtoi edhe mundësinë e një përbërësi trako-dak, arriti në përfundimin se ilirishtja është kontribuesi kryesor në formimin e gjuhës shqipe. Ky nuk është pohim kombëtar i pambështetur: gjuhëtari kroat Radoslav Katičić, në Ancient Languages of the Balkans (1976) — pra një studiues jashtë çdo interesi shqiptar — konstatoi se nuk ishte paraqitur asnjë provë e besueshme për ndonjë prejardhje trake të shqipes, dhe se Çabej i kishte dhënë diskutimit bazën metodologjike të shëndoshë.

Argumenti më i fortë nuk vjen nga emrat, por nga tingujt. Toponimet e lashta të trojeve shqiptare — Scodra, Drinus, Mathis, Lissus — kanë ardhur te shqipja e sotme si Shkodër, Drin, Mat, Lezhë përmes ndryshimeve tingullore që janë të rregullta brenda shqipes dhe të pashpjegueshme si huazime të vona. Një popull që i merr emrat e vendeve nga të tjerët i merr të gatshëm; një popull që i ka bartur vetë ua zbaton ligjet e veta fonetike. Po ashtu, shtresa e huazimeve sllave në shqipe është e mëvonshme dhe e mbivendosur mbi një leksik më të vjetër vendës — dëshmi se sllavishtja erdhi mbi një popullsi që ishte tashmë aty, jo e kundërta.

Vonesa në letër nuk është rini

Paradoksi i bukur i shqipes: është ndër gjuhët më të vjetra të Ballkanit, por ndër të fundmet indoevropiane që shfaqet e shkruar. Dëshmia e parë e datuar është Formula e Pagëzimit — 8 nëntor 1462 — nëntë fjalë shqip: «Un'te paghesont' pr'emenit t'Atit e t'Birit e t'Spirit Senit». I shkroi kryepeshkopi i Durrësit Pal Engjëlli brenda një letre baritore latine, pas vizitës në kishën e Shën Trinisë në Mat, që priftërinjtë vendës të mund ta kryenin ritin në një gjuhë që besimtarët e kuptonin. Dokumenti u gjet në Bibliotekën Medicea Laurenziana të Firences më 1915 nga studiuesi rumun Nicolae Iorga. Vijnë pastaj fjalorthi i udhëtarit gjerman Arnold von Harff (1496) dhe glosa të shpërndara.

Libri i parë i plotë në shqip është Meshari i Gjon Buzukut, 1555: 188 faqe në dy shtylla, alfabet latin i plotësuar me shkronja cirilike e greke për tingujt që latinishtja nuk i mbulonte. Ruhet një kopje e vetme në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit, pa frontespicin dhe pa 16 fletët e para. Zbulimin ia detyrojmë një kosovari: peshkopit Gjon Nikollë Kazazi nga Gjakova, i cili e gjeti më 1740 në bibliotekën e Propaganda Fides pranë Romës. Se libri i parë shqip u shkrua nga një prift i Veriut, u shtyp në Itali dhe u rizbulua nga një gjakovar në Romë, është vetë harta e kombit në një fjali të vetme.

Alfabeti si krim, shkolla si rezistencë

Për pesë shekuj Perandoria Osmane nuk e njohu shqipen si gjuhë shkrimi: shkolla shqipe ishte e ndaluar dhe mbajtja e një abetareje mund të përbënte vepër penale. Prandaj Rilindja Kombëtare nisi jo me ushtri, por me alfabet. Mësonjëtorja e Korçës (1887) e nxori mësimin shqip nga fshehtësia; Kongresi i Manastirit (1908) zgjodhi alfabetin latin dhe i dha kombit një drejtshkrim të përbashkët përpara se t'i jepte një flamur shteti; Kongresi i Elbasanit (1909) themeloi Normalen, shkollën që do të prodhonte mësuesit. Kur Naim Frashëri shkruante varg dhe Sami Frashëri hartonte programin politik të Shqipërisë — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet, të dy punonin mbi të njëjtin themel: një gjuhë e shkruar është një komb i deklaruar.

Një komb, një gjuhë letrare: Prishtina 1968, Tirana 1972

Njësimi i shqipes letrare nuk nisi në Tiranë, por në Prishtinë — dhe kjo është një nga faqet më domethënëse të shekullit XX shqiptar. Më 22–23 prill 1968, Instituti Albanologjik i Prishtinës bashkë me Degën e Gjuhës dhe të Letërsisë të Fakultetit Filozofik mblodhën rreth 150 studiues e intelektualë nga Kosova, Maqedonia dhe Mali i Zi në Konsultën Gjuhësore të Prishtinës. Sipas historiografisë shqiptare të ngjarjes, Konsulta vendosi që shqiptarët e Jugosllavisë të pranonin normën letrare të njësuar që po formësohej në Tiranë, dhe i dha shtysën vendimtare kongresit mbarëkombëtar që do të pasonte.

Pesha e këtij vendimi matet me kontekstin: e morën njerëz që jetonin nën një shtet tjetër, i cili nuk kishte asnjë interes që shqiptarët e tij të shkruanin si shqiptarët përtej kufirit. Ata zgjodhën njësinë gjuhësore me çmimin e distancës nga e folmja e vet gege. Kongresi i Drejtshkrimit i nëntorit 1972, në Tiranë, e formalizoi normën mbi bazë kryesisht toske, me pjesëmarrje nga të gjitha trevat. Norma mbetet e diskutuar — Martin Camaj nga katedra e Mynihut dhe Selman Riza nga Gjakova qëndruan ndër zërat më seriozë që kërkonin vend më të drejtë për gegnishten, dhe debati vazhdon me dinjitet shkencor edhe sot. Por vendimi themelor — se shqiptarët do të shkruajnë njësoj kudo ku janë — u mor nga vetë shqiptarët, në të dy anët e kufirit.

Kur gjuha e zuri prapë vendin e shtetit

Në vitet '90, në Kosovë, mësimi i shqipes u kthye edhe një herë në akt politik. Pas heqjes së autonomisë, shkollat u mbyllën për nxënësit shqiptarë dhe arsimi u zhvendos në shtëpi private: sistemi paralel mbajti gjallë një universitet e një rrjet shkollash pa ndërtesa, pa buxhet dhe pa njohje. Për të dytën herë brenda një shekulli, gjuha shqipe ishte institucioni që mbijetoi kur institucionet e tjera u shpërbënë — dhe përsëri u mësua nëpër dhoma ndenjeje, siç ishte mësuar dikur nëpër qelitë e priftërinjve.

Degët që u ndanë herët

Shqipja nuk jeton vetëm brenda trojeve. Arbëreshët e Italisë, të shpërngulur pas vdekjes së Skënderbeut, e ruajtën për pesë shekuj një shqipe të shekullit XV, me fjalë që në atdhe kishin humbur — dhe pikërisht prej tyre erdhi Jeronim De Rada, që e rindezi letërsinë kombëtare nga Kalabria, para se Rilindja të kishte gazetë brenda vendit. Në Greqi, arvanitasit ruajtën një degë tjetër arkaike. Këto nuk janë degëzime periferike: janë prova se gjuha, e ndarë nga toka, nuk vdes — dhe se rrjeti shqiptar ka qenë gjithmonë më i gjerë se kufijtë e tij.

Trashëgimia

Shqipja është e vetmja gjë që shqiptarët e kanë pasur pandërprerë: para shtetit, gjatë perandorive, nën ndalim, jashtë kufijve, në mërgim. Ajo mbart besën dhe kodin zakonor si terminologji të vetën, ushqen iso-polifoninë dhe eposin e kreshnikëve, dhe ruan në leksikun e vet arkaik dëshmi që arkeologjia nuk i jep dot. Eqrem Çabej e formuloi punën e jetës së tij si zbulim, jo si shpikje: shqipja nuk kishte nevojë të trillohej: kishte nevojë të lexohej. Kombi që e ka folur atë e ka ditur më herët se gjuhësia — sepse e ka mbajtur, kur nuk kishte asgjë tjetër për të mbajtur.