Zef Jubani: shkodrani që shtypi i pari këngën popullore shqiptare

Zef Jubani (Shkodër, 1818 – Shkodër, 1 shkurt 1880) ishte i pari shqiptar që e shtypi këngën popullore shqiptare si libër. Mbledhës folklori, dragoman konsullatash dhe ideolog i hershëm i Rilindjes, ai e ktheu traditën gojore të maleve — rapsoditë e lahutës, këngët e trimërisë e të dashurisë — në një dokument të shkruar dhe në një argument kombëtar: një popull që s'kishte ende shtet, kishte prej kohësh një letërsi. Vepra e tij e vitit 1871, botuar në Trieste, mban titullin e parashqipes së parë të mbledhur ndonjëherë në shtyp nga një shqiptar që jetonte në Shqipëri.

Nga fshati Juban te Malta: një shkodran në rrjetin mesdhetar

Jubani lindi më 1818 në Shkodër, në një familje tregtare të njohur me origjinë nga fshati Juban pranë qytetit; emri i tij i vërtetë ishte Zef Ndokillia. E ëma ishte maltezë, dhe pikërisht kjo lidhje e çoi të riun jashtë: mes viteve 1830 e 1838 ai u shkollua në Maltë, duke jetuar te xhaxhai. Aty, dhe më vonë në udhëtimet e tij në Itali, thithi frymën e liberalizmit klasik dhe të antiklerikalizmit që do t'i jepnin formë gjithë mendimit të tij. Shkodra — porta veriore e Shqipërisë, e lidhur me Adriatikun e me Mesdheun tregtar — nuk ishte një qytet i mbyllur: ishte një nyjë, dhe Jubani u rrit si njeri i kësaj nyje, me një këmbë në malësinë shqiptare e me tjetrën në Europën e ideve të reja.

Dragomani i konsullatave

Kthimi në Shkodër e futi Jubanin në zemër të jetës konsullore të qytetit, dritarja nga e cila çështja shqiptare shihej — dhe shihej — nga Europa. Që nga viti 1848 ai punoi si sekretar i konsullit francez të Shkodrës, e prej vitit 1853 u bë ndihmës i nënkonsullit britanik. Këto poste nuk ishin thjesht zyra: i jepnin mbrojtje, kontakte dhe një këndvështrim ndërkombëtar një njeriu që synonte ta bënte kulturën e vendit të vet të dëgjohej jashtë. Në një perandori ku shqiptari nuk kishte as shkollë në gjuhën e vet, dragomani i huaj ishte ndër të paktët shqiptarë me akses te fjala e shkruar dhe te bota diplomatike.

Kënga si dokument: mbledhja që nisi më 1850

Prej vitit 1850 Jubani nisi të dokumentonte folklorin e krahinës së vet — këngët gege të trimërisë, rapsoditë epike, vajet e dasmat. Ai nuk i mblodhi ato si kuriozitet, por si dëshmi: prova se populli shqiptar zotëronte një thesar poetik të denjë për t'u ruajtur e për t'u shtypur. Një pjesë e kësaj pune u botua qysh më 1858 brenda veprës Histoire et description de la Haute Albanie ou Guégarie të Hyacinthe Hecquard-it, konsullit francez të Shkodrës — folklori shqiptar hyri kështu në një libër shkencor europian përpara se të kishte një libër të vetin. Ishte metoda e rrjetit: kënga e malit, e kaluar përmes një dijetari të huaj, u bë tekst që Europa mund ta lexonte.

Përmbytja e 13 janarit 1866

Puna e një jete gati u fshi brenda një dite. Më 13 janar 1866 një përmbytje e madhe në Shkodër — ujërat e lumit që derdheshin mbi qytet — mori me vete dorëshkrimet origjinale të këngëve që Jubani kishte mbledhur me vite. Humbja ishte e rëndë, por jo përfundimtare: ai u ul e rindërtoi atë që mundi, duke e mbajtur gjallë projektin me kokëfortësinë e dikujt që e dinte se çfarë po shpëtonte. Historia e këtyre dorëshkrimeve të mbytura nga uji e pastaj të ringritura është, në një farë mënyre, emblema e vetë traditës që Jubani po ruante: një kulturë gojore gjithnjë në rrezik zhdukjeje, që mbijetonte vetëm sepse dikush këmbëngulte ta shkruante.

Trieste, 1871: libri i parë i folklorit shqiptar

Vepra që i dha Jubanit vendin e tij në histori u botua më 1871 në Trieste: Raccolta di canti popolari e rapsodie di poemi albanesi — «Përmbledhje këngësh popullore dhe rapsodish të poemave shqiptare». Është përmbledhja e parë e këngëve popullore gege dhe vepra e parë folklorike e botuar nga një shqiptar që jetonte në Shqipëri. Këngët ishin dhënë në origjinal e të përkthyera në italisht, të shoqëruara me dy studime politiko-filozofike mbi gjendjen e Shqipërisë veriore dhe kulturën intelektuale shqiptare. Në faqet e saj dokumentohen ndër herët e para në shtyp vetë emrat kombëtarë — Shqypni, Shqyptar — shenjë se ky nuk ishte thjesht një libër këngësh, por një pohim identiteti: ja populli, ja gjuha e tij, ja letërsia që zotëron pa lejen e askujt.

Alfabeti dhe gjuha: një komb, një shkronjë

Jubani e kuptoi herët se një letërsi kombëtare kërkonte një shkronjë kombëtare. Ai mbrojti idenë e një alfabeti të veçantë për shqipen, me arsyetimin se një gjuhë e veçantë — as sllave, as greke, as latine — meritonte një alfabet të sajin, dhe shkroi edhe një gramatikë të shqipes. Ky ishte i njëjti debat që do ta merrte formën përfundimtare vetëm dekada më vonë, në Kongresin e Manastirit të vitit 1908, kur alfabeti latin u vendos si i njëjti për të gjithë. Jubani i takonte brezit që e hapi këtë çështje kur ende ishte e rrezikshme ta hapje — bashkë me përpjekjet e Sami Frashërit në Stamboll dhe të shkrimtarëve shkodranë si Ndre Mjeda.

Ideologu ekonomik dhe kundërshtari i klerit

Mendimi i Jubanit nuk u ndal te kënga dhe alfabeti. I ushqyer nga liberalizmi që kishte njohur në Maltë e Itali, ai parashtroi një program ekonomik për Shqipërinë: një politikë industriale me në qendër një borgjezi shqiptare, tregti të nxitur me Europën, taksa më të ulëta për këtë shtresë prodhuese. Ishte një vizion i rrallë modern për kohën — kombi si projekt jo vetëm kulturor, por edhe ekonomik. Antiklerikalizmi i tij i hapur i solli edhe kundërshtarë: për veprimtarinë e tij politike, misionarët jezuitë të Shkodrës e denoncuan te Selia e Shenjtë. Jubani mbeti, deri në fund, një ideolog i Rilindjes përpara se Rilindja të kishte marrë emrin e vet.

Trashëgimia: nyja që e ktheu gojën në shtyp

Zef Jubani vdiq në Shkodër më 1 shkurt 1880 — dy vjet pas Lidhjes së Prizrenit, në pragun e valës që do ta ngrinte lëvizjen kombëtare. Ai nuk e pa kulmin, por i kishte dhënë atij librin e parë. Vepra e tij hapi një traditë që Jeronim De Rada në Kalabri, Gjergj Fishta me Lahutën e Malcís dhe brezat e mëvonshëm do ta ngrinin në letërsi të plotë; rapsoditë që ai shpëtoi janë të njëjtat që sot lidhen me lahutën e maleve. Në rrjetin e Rilindjes — Shkodra, Kalabria, Stambolli, Bostoni — Jubani ishte cepi ku tradita gojore u bë shtyp, dhe kënga e malit u bë provë e një kombi.