Migjeni: vargu i lirë që e ktheu poezinë shqipe nga kombi te njeriu

Kur në vitin 1936 shtypshkronja «Gutenberg» në Tiranë nxori një vëllim të hollë me tridhjetë e pesë poezi të titulluar «Vargjet e lira», censura e mbretërisë e ndaloi menjëherë. Autori i tij, një mësues njëzet e pesëvjeçar nga Shkodra që nënshkruante me pseudonimin Migjeni, nuk kishte shkruar as për heronjtë e kombit, as për lavdinë e së kaluarës — kishte shkruar për urinë, për lypësin, për fëmijën e sëmurë dhe për qytetin e veriut që kalbej në mjerim. Me atë libër, letërsia shqipe u shkëput nga kënga romantike e Rilindjes dhe hyri, e vonuar por e vendosur, në modernitetin evropian. Migjeni vdiq dy vjet më vonë, njëzet e gjashtë vjeç, pa e parë kurrë veprën e vet të lirë. Zëri i tij mbeti — i ndaluar dy herë, i deformuar një herë, por kurrë i heshtur.

Djaloshi i Shkodrës

Millosh Gjergj Nikolla lindi më 13 tetor 1911 në Shkodër, qytetin që shtrihet mbi bregun juglindor të liqenit të Shkodrës. Rridhte nga një familje ortodokse e qytetit. Katërmbëdhjetë vjeç, në vjeshtën e vitit 1925, fitoi një bursë për të vazhduar shkollën e mesme në Manastir (Bitola) — të njëjtin qytet ku shtatëmbëdhjetë vjet më parë Kongresi i Manastirit kishte zgjedhur alfabetin e shqipes. Aty u diplomua në vitin 1927 dhe hyri në seminarin ortodoks të Shën Gjon Teologut, ku studioi sllavishten e vjetër kishtare, rusishten, greqishten, latinishten dhe frëngjishten. Këto gjuhë i hapën një dritare drejt letërsisë ruse dhe filozofisë evropiane — Gorki, Dostojevski, Niçe — që do t'i jepnin formë ndjeshmërisë së tij. U kthye në Shkodër në qershor 1932, i ushqyer me një kulturë krejt tjetër nga ajo e bardëve të atdheut.

Mësuesi mes Vrakës dhe Pukës

Më 23 prill 1933 Migjeni u emërua mësues në fshatin Vrakë, shtatë kilometra nga Shkodra, ku qëndroi derisa shkolla u mbyll në vitin 1934. Pas një viti në Shkodër, në prill 1936 u dërgua drejtor i shkollës malore në Pukë, ku shërbeu tetëmbëdhjetë muaj para se sëmundja ta detyronte të largohej. Këto vende pune nuk ishin thjesht biografi — ishin burimi i lëndës së tij. Në malësinë e Pukës dhe në lagjet e varfra të qytetit të veriut, Migjeni pa nga afër atë që poezia shqipe deri atëherë kishte anashkaluar: fëmijën këmbëzbathur, gruan e këputur nga puna, lypësin te dera e kishës. Në vend që ta kthente shikimin nga lavdia e Skënderbeut apo nga Perëndia e Naimit, e drejtoi te njeriu që vuante përpara syve të tij.

«Vargjet e lira»: kthesa

Krijimtaria e Migjenit nisi me prozën. Skica e tij e parë e shkurtër, «Sokrat i vuejtun apo derr i kënaqun», u botua në revistën «Illyria» në maj 1934 nën pseudonimin e ri — Migjeni, akronim i emrit të plotë Millosh Gjergj Nikolla. Gjatë viteve 1933–1938 ai shkroi rreth njëzet e katër skica prozë, portrete të thata e therëse të «qytetit të veriut» dhe të mjerimit të tij. Por vepra që e bëri të pavdekshëm ishte vëllimi poetik «Vargjet e lira»: tridhjetë e pesë poezi, të shtypura nga «Gutenberg» në Tiranë në vitin 1936. Cikli qendror, «Kangët e mjerimit» — me poezi si «Rezignata» — hodhi poshtë retorikën e madhërishme të Rilindjes dhe foli me një gjuhë të zhveshur, të ashpër, moderne. Aty ku poetët e mëparshëm kishin kënduar kombin dhe të kaluarën e lavdishme, Migjeni këndoi të tashmen e padrejtë. Ky ishte kalimi që kritika e ka quajtur nga romantizmi revolucionar te realizmi kritik — hapi i parë i vërtetë i letërsisë shqipe drejt modernitetit.

Censura dhe vdekja e hershme

Sapo doli, «Vargjet e lira» u ndalua nga censura e regjimit të Zogut: një poet që fliste për mjerimin ishte një zë i papërshtatshëm. Ndërkohë Migjeni ishte tashmë i sëmurë rëndë. Në verën e vitit 1935 kishte rënë në shtrat me tuberkuloz — sëmundje endemike në fushat kënetore të bregdetit shqiptar të asaj kohe. Udhëtoi në korrik të atij viti drejt Athinës në kërkim të shërimit, por u kthye pas një muaji pa asnjë përmirësim. Pas pesë muajsh në sanatoriumin «San Luigi» pranë Torinos, u transferua në spitalin valdez të Torre Pellices, ku vdiq më 26 gusht 1938, njëzet e gjashtë vjeç. Nuk e pa kurrë librin e vet të qarkullonte lirisht.

Zëri që s'iu nënshtrua asnjë fronti

Vendi i Migjenit në letërsinë shqipe kuptohet vetëm si nyjë në një rrjet. Në Shkodrën e viteve 1920–1930 çeleshte një brez i tërë letrar: atë Gjergj Fishta me epikën e tij «Lahuta e Malcís», Ernest Koliqi me prozën e tij të kultivuar, dinastia Marubi që e regjistronte qytetin me dritëhije — madje portreti kanonik i vetë Migjenit doli nga studio e Geg Marubit. Migjeni qëndronte brenda këtij rrjeti, por si kundërpol: aty ku Fishta ngrinte epikën heroike dhe Naim Frashëri kishte kënduar atdheun, ai e uli shikimin te njeriu i thjeshtë dhe te dhimbja e tij. Bashkë me Lasgush Poradecin — lirikun e liqenit — ai përfaqëson dy fytyrat e modernitetit të hershëm shqiptar.

Vepra e tij u botua plotësisht vetëm pas vdekjes: botimi i dytë i «Vargjeve të lira» doli në vitin 1944, pa dy poezi («Parathanja e parathanjeve» dhe «Blasfemi») por me tetë të reja. Ironia e historisë e ndoqi edhe pas vdekjes: regjimi që erdhi pas luftës e shpalli Migjenin pararendës të «poezisë proletare», duke e ngushtuar një ndërgjegje të thellë poetike në një etiketë ideologjike. Kështu zëri i tij u deformua për herë të dytë — më parë i ndaluar nga mbreti, tani i përvetësuar nga partia. Migjeni nuk ishte as bard i kombit, as poet i asnjë fronti politik: ishte një poet i ndërgjegjes, që zgjodhi të shihte atë që të tjerët nuk donin ta shihnin. Pikërisht kjo pavarësi e bën atë, njëzet e gjashtë vjeç dhe me një libër të vetëm, një nga zërat më të mëdhenj që letërsia shqipe ka nxjerrë ndonjëherë.