Ushtria Çlirimtare e Kosovës: nga malet e Drenicës te çlirimi krah NATO-s

Nga një grusht burrash të armatosur në malet e Drenicës, te ushtria që, krah për krah me aleancën më të fuqishme ushtarake në botë, çliroi një vend — Ushtria Çlirimtare e Kosovës është organizata që e ktheu ëndrrën e lirisë në fakt historik. UÇK-ja nuk ishte thjesht një forcë luftarake; ishte kulmi i një shekulli qëndrese shqiptare.

Pse ka rëndësi

• UÇK-ja lindi nga një heqje: në mars 1989 Kosovës iu shfuqizua autonomia e Kushtetutës së 1974-s, rreth njëqind mijë shqiptarë u përjashtuan nga puna dhe shoqëria ndërtoi një shtet paralel nëpër bodrume e shtëpi private.
• Rrënjët e saj organizative qëndrojnë te Lëvizja Popullore e Kosovës, e cila shpalli formimin e një force të armatosur në një mbledhje të fshehtë më 1993; për vite ajo mbeti më shumë emër se ushtri.
• Marrëveshja e Dejtonit më 1995 nuk i kushtoi Kosovës as një paragraf — mesazhi që lexoi një brez i tërë ishte se dhuna sillte tryezë bisedimesh dhe durimi heshtje.

Çfarë ishte UÇK

Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK) ishte forca çlirimtare shqiptare që luftoi për shkëputjen e Kosovës nga sundimi serb gjatë viteve '90. Bërthama e saj e parë, në fillim të dekadës, u formua nga oficerë e ushtarakë shqiptarë — shumë me përvojë nga radhët e ushtrisë jugosllave — që e kuptuan se pas heqjes së autonomisë më 1989, rezistenca paqësore nuk mjaftonte më për të mbrojtur popullin.

Konteksti: 1989 dhe shteti që u hoq

UÇK-ja nuk lindi nga një ide, por nga një heqje. Në mars 1989, nën presionin e tankeve dhe të një kuvendi të rrethuar, Kosovës iu hoq autonomia që Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 i kishte njohur: parlamenti i vet, qeveria, gjykata kushtetuese, universiteti, e drejta e vetos në federatë. Brenda pak muajsh, një njësi federative me atribute pothuajse republikane u kthye në një provincë të administruar drejtpërdrejt nga Beogradi. Ajo që u hoq nuk ishte një statut juridik — ishte e drejta e një populli për t'i pasur institucionet e veta në gjuhën e vet.

Pasojat erdhën shpejt dhe ishin sistematike. Rreth njëqind mijë shqiptarë u përjashtuan nga vendet e punës në administratë, në polici, në shkolla, në spitale dhe në ndërmarrjet shoqërore — jo si dënim individual, por si zëvendësim i një trupi punonjës me një tjetër. Universiteti i Prishtinës u mbyll për mësimin në shqip. Në vend që të shpërndahej, shoqëria ndërtoi një shtet paralel: shkollat u zhvendosën në bodrume e dhoma ndenjeje, mjekët e dëbuar hapën ambulanca në shtëpi private, dhe një sistem vullnetar kontributesh — brenda vendit dhe në diasporë — e mbajti të gjithën në këmbë për gati një dekadë. Është një nga rastet më të plota në Evropën e shekullit XX ku një popull i mohuar nga shteti ndërtoi një shtet tjetër mbi tryezat e veta të kuzhinës.

Kjo rrugë kishte një emër dhe një njeri: rezistenca paqësore e Lidhjes Demokratike të Kosovës, nën Ibrahim Rugovën, e themeluar në fund të 1989-ës. Strategjia ishte e qartë: mos i jep Beogradit asnjë pretekst për dhunë të hapur, mbaj popullin bashkë, dhe prit që Perëndimi ta shpërblejë durimin. E para dhe e dyta funksionuan. E treta jo. Kur lufta e Bosnjës u mbyll me marrëveshjen e Dejtonit më 1995, Kosova nuk zinte as një paragraf — mesazhi që lexoi një brez i tërë ishte se dhuna sillte tryezë bisedimesh dhe durimi sillte heshtje. Marrëveshja e vitit 1996 për kthimin e arsimit shqip në objektet publike u nënshkrua, u përshëndet ndërkombëtarisht dhe nuk u zbatua kurrë.

Në atë boshllëk — mes një shteti që i kishte hequr të drejtat dhe një bote që nuk po i kthente — filloi të mbushet hapësira nga ata që kishin dalë nga tradita e demonstratave të 1981-shit dhe nga grupet ilegale të viteve '80, ku emra si Adem Demaçi kishin paguar me dekada burg. Historia që vjen më pas nuk e mohon rrugën paqësore; ajo tregon çfarë ndodh kur një rrugë e tillë mbetet pa përgjigje.

Lindja në hije: LPK-ja dhe viti 1993

UÇK-ja nuk doli e gatshme nga toka. Rrënjët e saj organizative qëndrojnë te Lëvizja Popullore e Kosovës — një rrjet klandestin i ushqyer nga grupet ilegale të viteve '80 dhe nga diaspora shqiptare në Evropë, e cila do të bëhej më vonë arka e luftës. Në vitin 1993, në një mbledhje të fshehtë, kjo lëvizje shpalli formimin e një force të armatosur. Për vite me radhë ajo mbeti më shumë emër se ushtri: pak burra, pak armë, sulme të rralla e të shpërndara mbi stacione policore serbe.

Dyshimi ndaj saj nuk vinte vetëm nga Beogradi. Shumica dërrmuese e shqiptarëve i besonte ende sistemit paralel dhe rrugës paqësore të Lidhjes Demokratike të Kosovës, dhe shpresonte se Perëndimi do ta shpërblente durimin e tyre. Në atë klimë, një ushtri e vogël klandestine dukej si aventurë që mund t'i jepte Millosheviçit justifikimin që kërkonte. Historia e viteve në vijim do ta zhvendoste atë gjykim — jo sepse rezistenca paqësore ishte gabim, por sepse ajo mbeti pa përgjigje.

Armët e vitit 1997

Historinë e UÇK-së e ndryshoi një ngjarje që nuk ndodhi në Kosovë. Në pranverën e 1997-ës, Shqipëria u shemb pas rrëzimit të skemave piramidale: mbi një mijë e treqind depo ushtarake anembanë vendit u plaçkitën dhe qindra mijëra armë automatike dolën jashtë çdo kontrolli shtetërore. Përmes maleve të veriut, ato armë rrodhën në Kosovë me çmime që i bënin të arritshme për fshatra të tëra.

Nuk është ironi e vogël: shteti shqiptar po shembej, dhe pikërisht nga shembja e tij u armatos lëvizja që do të çlironte pjesën tjetër të trojeve. Nga viti 1997 e tutje, «ushtri çlirimtare» pushoi së qeni metaforë — dhe kjo është arsyeja pse dalja publike e nëntorit 1997 dhe kthesa e marsit 1998 vijnë njëra pas tjetrës brenda pak muajsh.

Lindja në Drenicë

Drenica ishte djepi. Që nga viti 1996, UÇK-ja nisi sulme të koordinuara kundër stacioneve policore serbe. Doli haptas për herë të parë në fund të vitit 1997, gjatë ceremonisë mortore të një mësuesi shqiptar të vrarë nga policia serbe — momenti kur emri i saj hyri në histori. Pak muaj më vonë, qëndresa e familjes Adem Jashari në Prekaz më mars 1998 e shndërroi UÇK-në nga një lëvizje në një kauzë kombëtare: mijëra vetë u radhitën të bashkohen.

Mes dy datave qëndron një masakër që rrallë përmendet jashtë Kosovës. Më 28 shkurt 1998, pranë Likoshanit, një njësi policore serbe ra në pritë të UÇK-së; përgjigja nuk u kthye mbi luftëtarët, por mbi fshatarët. Në Likoshan e Çirez u vranë njëzet e katër civilë, ndër ta Rukije Nebihu, njëzet e shtatë vjeçe dhe shtatzënë. Modeli i hakmarrjes kolektive mbi fshatrat që e mbanin UÇK-në do të përsëritej gjatë gjithë luftës — dhe pikërisht ai model, i dokumentuar nga organizatat ndërkombëtare, e detyroi botën ta shihte Kosovën.

Nga qëndresa te kryengritja

Brenda pak kohësh, UÇK-ja e kaloi në hije rrugën e rezistencës paqësore të Lidhjes Demokratike të Kosovës. Gjatë vitit 1998 lufta u përhap në tërë vendin; nën komandën e gjeneralëve si Sylejman Selimi e më vonë Agim Çeku, dhe me udhëheqës zonash si Ramush Haradinaj, çetat shqiptare mbajtën territore të tëra përkundër ofensivave serbe.

1999 — beteja e përbashkët për lirinë

Kthesa erdhi në mars 1999, kur NATO nisi fushatën ajrore 11-javore kundër forcave serbe. Kjo nuk ishte një luftë e largët bombardimesh: në terren, forcat e UÇK-së luanin një rol vendimtar — angazhonin trupat serbe dhe u jepnin NATO-s pozicionet e tyre, duke i bërë goditjet ajrore shumë më efikase. Ndërkohë, në tryezën e Rambujesë, Hashim Thaçi udhëhoqi delegacionin shqiptar. Bashkëpunimi mes UÇK-së dhe aleatëve perëndimorë — mbi të gjitha Shtetet e Bashkuara — ishte boshti që çoi te çlirimi i qershorit 1999 dhe hyrja e KFOR-it.

Shpërbërja dhe trashëgimia

Në shtator 1999, me luftën të mbaruar dhe forcat ndërkombëtare në vend, UÇK-ja u shpërbë zyrtarisht; mijëra pjesëtarë të saj kaluan në Trupat Mbrojtëse të Kosovës dhe, më vonë, në institucionet e shtetit të ri. Shumë nga arkitektët e pavarësisë erdhën pikërisht nga radhët e saj.

Shpërbërja kishte data dhe dokumente. Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës, e nënshkruar më 9 qershor 1999, nxori forcat serbe nga Kosova; një ditë më vonë Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit e vendosi vendin nën administrim ndërkombëtar dhe kërkoi demilitarizimin e UÇK-së. Më 20 shtator 1999 ajo u shndërrua zyrtarisht në Trupat Mbrojtëse të Kosovës, me gjeneralin Agim Çeku komandant. Është një gjë e rrallë në histori: një ushtri fitimtare që pranon ta varrosë pushkën vullnetarisht.

Sot, disa nga udhëheqësit e UÇK-së përballen me gjykimin para Dhomave të Specializuara në Hagë — një proces që në Kosovë ndiqet me vëmendje të madhe dhe konsiderohet nga shumëkush si i padrejtë ndaj atyre që sollën lirinë. Deri në vendimin përfundimtar, mbetet parimi i prezumimit të pafajësisë. Po ashtu, etiketimi i UÇK-së si «organizatë terroriste» është një çështje juridike me përgjigje të dokumentuar — e trajtuar veçmas te miti i «UÇK-së terroriste». Çfarëdo qoftë epilogu juridik, vendi i UÇK-së në historinë e çlirimit të Kosovës është i pacenueshëm: ajo është ushtria që, me sakrificën e mijëra dëshmorëve, e bëri Kosovën të lirë.