Jusuf Gërvalla

Natën e 17 janarit 1982, në qytezën gjermane Untergruppenbach pranë Heilbronit, tri plumba i dhanë fund njërës prej zërave më të pastër të lëvizjes kombëtare shqiptare në mërgim. Në një makinë ranë të vrarë tre veprimtarë: poeti dhe publicisti Jusuf Gërvalla, vëllai i tij Bardhosh Gërvalla dhe Kadri Zeka — të tre organizatorë të rrjetit klandestin që, një dekadë më vonë, do të mishërohej te Ushtria Çlirimtare e Kosovës. Atentati mban vulën e shërbimit sekret jugosllav, i cili e ndoqi kundërshtarin shqiptar tej kufijve të vet. Jusuf Gërvalla — shkrimtar, muzikant, gazetar dhe themelues i lëvizjes popullore për Republikën e Kosovës — nuk ishte thjesht një viktimë e Beogradit: ishte dëshmi se sa larg ishte gati të shkonte shteti për të shuar një rrjet shqiptar që nuk lejohej të ngrihej.

Kush ishte Jusuf Gërvalla

Jusuf Gërvalla lindi më 1 tetor 1945 në fshatin Dubovik të Deçanit, në Kosovën e atëhershme brenda Jugosllavisë federative. Studimet e larta i ndoqi në Prishtinë dhe në Lubjanë, dhe u formua si njeri i fjalës: poet, prozator, muzikant dhe gazetar që punoi në redaksi të Shkupit e të Prishtinës. Në vitet '70 botoi tri përmbledhje poetike — Fluturojnë e bien (1975), Kanjushë e verdhë (1978) dhe Shenjat e shenjta (1979) — vepra që e vendosën mes zërave letrarë të brezit të tij. Por letërsia për Gërvallën nuk qëndronte veçmas nga çështja kombëtare: ashtu si te breza të tërë intelektualësh shqiptarë, fjala dhe angazhimi ishin i njëjti veprim. Kjo binte ndesh me kufijtë e ngushtë që Beogradi u lejonte shqiptarëve të Kosovës — një komb i ndarë mes disa republikave, i mbajtur nën vëzhgim sa herë kërkonte të fliste për vete si tërësi.

1981-shi dhe rrjeti klandestin

Pika e kthesës erdhi me demonstratat e vitit 1981, kur studentët e Universitetit të Prishtinës mbushën rrugët me thirrjen "Kosova Republikë". Përgjigjja e Jugosllavisë qe dhuna, gjendja e jashtëzakonshme dhe një valë e gjatë arrestimesh e përndjekjesh. Gërvalla, tashmë nën shënjestrën e sigurimit, u detyrua të kërkonte strehim politik në Gjermani. Nga mërgimi ai nuk u tërhoq: themeloi Lëvizjen Popullore për Republikën e Kosovës, bërthamën organizative që më vonë do të ndahej në dy rrjedha — Lëvizjen Popullore të Kosovës (LPK) dhe Lëvizjen Kombëtare për Çlirimin e Kosovës — të dyja paraardhëse të drejtpërdrejta të UÇK-së. Zëri i tyre arriti edhe te mërgata shqiptare, e cila e ktheu diasporën në prapavijë të një lufte të gjatë politike. Ky ishte modeli i rrjetit shqiptar që Gërvalla mishëronte: i shpërndarë tej kufijve, i lidhur nga një ide e vetme, dhe pikërisht për këtë i rrezikshëm për një shtet që mbahej mbi mohimin e tij.

17 janari 1982: atentati i Untergruppenbach-ut

Aksioni erdhi shpejt dhe ftohtë. Më 17 janar 1982, në Untergruppenbach afër Heilbronit, të tre burrat u qëlluan në makinën e tyre. Bardhosh Gërvalla dhe Kadri Zeka ranë në vend; Jusuf Gërvalla, i plagosur rëndë, ndërroi jetë pak orë më vonë, në agimin e 18 janarit, pas ndërhyrjes kirurgjikale. Vrasja e tre veprimtarëve shqiptarë në tokë gjermane pati jehonë ndërkombëtare — deri edhe java gjermane Der Spiegel i kushtoi shkrim ngjarjes më 25 janar 1982. Dora u atribuohet shërbimeve sekrete jugosllave (UDB-së), të cilat gjatë Luftës së Ftohtë ndoqën dhe eliminuan mërgimtarë politikë të konsideruar armiq të shtetit. Atentati nuk qe një rast i izoluar dhune, por pjesë e një logjike shtetërore: rrjeti shqiptar në mërgim duhej goditur pikërisht sepse po ngrihej.

Kadri Zeka dhe Bardhoshi — tre emra, një natë

Kujtesa kombëtare i mban të tre bashkë, sepse ranë bashkë. Kadri Zeka lindi më 25 prill 1953 në fshatin Poliçkë të anës së Kamenicës. Gazetar në Radio Prishtinë, ai qe angazhuar që i ri në radhët e grupeve revolucionare klandestine të viteve '70 dhe u ngjit deri në organet drejtuese të organizatës marksiste-leniniste të Kosovës, duke punuar krah figurave si Rexhep Mala e Hydajet Hyseni. Bardhosh Gërvalla, vëllai i Jusufit, ndau me të edhe idealin edhe fatin. Të tre i bashkoi e njëjta bindje — se çështja e shqiptarëve të Jugosllavisë kërkonte organizim, jo pritje — dhe po ajo bindje i bëri shënjestër. Përkujtimi i tyre çdo 17 janar është kthyer në një nga ritet e kujtesës politike të Kosovës; Jusuf Gërvalla nderohet sot me titullin Hero i Kosovës.

Trashëgimia: nga dëshmorët te UÇK-ja

Vdekja e Gërvallëve dhe e Zekës nuk e ndrydhi lëvizjen — e forcoi. Rrjeti që ata ndihmuan të ngrihej mbijetoi arrestimet, mërgimin dhe dekadën e grevave e represionit të viteve '80, u organizua nëpër strukturat paralele të Kosovës nën shtypje, dhe nga bërthama e LPK-së prodhoi kuadrot që në vitin 1997–1998 hapën frontin e armatosur me UÇK-në. Ndonëse rruga e Kosovës do të kalonte edhe përmes rezistencës paqësore të Ibrahim Rugovës dhe përpjekjes së gjatë të Adem Demaçit në burg, krahu që nisi te Untergruppenbach-u përfundoi te Prekazi. Kjo është arsyeja pse Jusuf Gërvalla, poeti i vrarë në një makinë të huaj, mbetet një nga figurat themeltare të Kosovës moderne: jo si viktimë, por si njeriu që i dha rrjetit shqiptar formën që Beogradi u përpoq — dhe dështoi — ta zhdukte.