Kadri Zeka

Kadri Zeka ishte njëzet e tetë vjeç kur ra i vrarë në një makinë gjermane, më 17 janar 1982, bashkë me Jusuf Gërvallën dhe vëllain e tij Bardhoshin. Në atë kohë ai drejtonte Organizatën Marksiste-Leniniste të Kosovës — një nga tri rrjetet klandestine të mërgatës që, tridhjetë ditë më pas, do të bashkoheshin në Zvicër dhe do të bëheshin trungu prej të cilit doli Lëvizja Popullore e Kosovës e më vonë Ushtria Çlirimtare e Kosovës. Gazetar i Radio Prishtinës, botues i fletushkave që qarkullonin fshehurazi nëpër Kosovë, organizator i punëtorëve shqiptarë në Zvicër e Gjermani: Zeka është rasti ku shihet qartë se pse Beogradi e ndoqi kundërshtarin shqiptar edhe njëmijë kilometra jashtë kufirit të vet.

Pse ka rëndësi

• Drejtues i Organizatës Marksiste-Leniniste të Kosovës (OMLK) — një nga tri organizatat e mërgatës nga bashkimi i të cilave lindi Lëvizja Popullore e Kosovës, bërthama e UÇK-së.
• U vra më 17 janar 1982 në Untergruppenbach të Gjermanisë bashkë me vëllezërit Jusuf e Bardhosh Gërvalla; atentati mban vulën e shërbimit sekret jugosllav dhe asnjë ekzekutues nuk u vu ndonjëherë para një gjykate.
• Puna e tij ishte para së gjithash botuese: gazeta Liria, përmbledhja Këngët e lirisë dhe përkthimet e memorandumit të Vasa Çubriloviqit për dëbimin e shqiptarëve — fjala e shkruar si formë e vetme e lejuar e rezistencës.

Nga Poliçka e Malësisë së Dardanës

Kadri Zeka lindi më 25 prill 1953 në Poliçkë, një fshat i Malësisë së Dardanës në anën e Kamenicës, në skajin lindor të Kosovës — një trevë malore, e varfër dhe e largët nga çdo qendër, prej së cilës rruga e vetme drejt shkollës ishte rruga jashtë saj. Shkollën fillore e mori në Desivojcë. Në vitin 1968 familja u shpërngul në Gjilan, ku ai kreu shkollimin e mesëm, dhe në vitin 1972 u regjistrua në Universitetin e Prishtinës, në degën e gazetarisë pranë Fakultetit Juridik.

Viti i regjistrimit ka rëndësi. Universiteti i Prishtinës ishte themeluar vetëm një vit më parë, në 1970, dhe brezi i parë i studentëve shqiptarë që mësonin në gjuhën e vet e ndjeu menjëherë kontradiktën qendrore të Kosovës së asaj kohe: një autonomi që lejonte katedrën, por jo republikën. Prej asaj kontradikte doli e gjithë brezi politik i viteve '70 — dhe Zeka ishte pjesë e tij që në vitin e parë.

Grupi Revolucionar dhe rrethi i qelive

Në vitin 1973 Zeka iu bashkua Grupit Revolucionar të Kosovës, rrjetit ilegal të themeluar në vitin 1970, duke punuar në një qelizë bashkë me Rexhep Malën, Hilmi Ramadanin dhe Hydajet Hysenin — emra që do të bëheshin vetë pika referimi të lëvizjes. Ky ishte një trashëgim i drejtpërdrejtë i traditës së Lëvizjes Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve, rrjetit të viteve '60 që e kishte emërtuar bashkimin kombëtar përpara se t'i lejohej ndonjë trup shtetëror ta shqiptonte.

Pas valës së arrestimeve të viteve 1974–1975, e cila i preu grupit kuadrot e para, Zeka u ngrit në Komitetin Drejtues — organin më të lartë të organizatës — dhe aty qëndroi deri në ditën e vrasjes. Grupi Revolucionar u shndërrua më pas në Organizatën Marksiste-Leniniste të Kosovës (OMLK), emrin nën të cilin do të hynte në historinë e lëvizjes.

Fjala e shkruar si armë

Zeka punoi si gazetar në Radio Prishtinë, ku mbulonte pikërisht temën që do t'i përcaktonte jetën: punëtorët shqiptarë në emigrimin e përkohshëm — dhjetëra mijëra burra të nisur drejt Zvicrës, Gjermanisë e Austrisë, të cilët Beogradi i shihte si valutë dhe lëvizja shqiptare si prapavijë.

Puna e tij politike ishte para së gjithash botuese. Shkroi për gazetën Liria; përgatiti dhe botoi përmbledhjen poetike Këngët e lirisë; përpiloi përmbledhje të shtypit të huaj me titullin Mbi ngjarjet në Kosovë, që i jepnin lexuesit shqiptar një pasqyrë të asaj që bota shkruante dhe që shtypi i vendit nuk e riprodhonte; dhe shpërndau studimin e Vasa Çubriloviqit për dëbimin e shqiptarëve — dokumentin në të cilin projekti i spastrimit ishte shkruar nga vetë dora e hartuesit të tij. Mijëra kopje të këtyre botimeve u shumëfishuan e qarkulluan nëpër Kosovë me dorë, nga xhepi në xhep.

Kjo është forma që merr rezistenca kur çdo formë tjetër është e ndaluar: jo parti, jo gazetë e regjistruar, jo tribunë — por një fletushkë e ciklostilit që kalon nga një student te tjetri. Është e njëjta logjikë që mban gjallë memorandumet e Lidhjes së Prizrenit një shekull më parë dhe strukturat paralele të viteve '90 një dekadë më vonë: kur shteti e mbyll hapësirën publike, teksti bëhet institucion.

Mërgimi: Stamboll, Shën-Gal, rrjeti i mërgatës

Në mars të vitit 1978 UDB-ja nisi hetimin ndaj tij. Zeka kaloi fillimisht shkurtimisht në Turqi, pastaj u vendos në Shën-Gal (St. Gallen) të Zvicrës, ku punoi bashkë me Hasan Malën e Kadri Abdullahun. Në prill të po atij viti ai riorganizoi anëtarësinë e mërgatës përmes OMLK-së, të cilën e drejtoi, dhe nisi botimin e Lirisë jashtë vendit.

Zvicra dhe Gjermania e viteve '70 e '80 nuk ishin thjesht strehë: ishin fusha e vetme ku shqiptarët e Jugosllavisë mund të organizoheshin lirisht. Mërgata u bë prapavija e rezistencës kombëtare — arka e saj, shtypshkronja e saj dhe, pas demonstratave të 1981-shit, edhe strehimi i qindra veprimtarëve që u detyruan të iknin. Pikërisht pas asaj vale mbërriti në Gjermani Jusuf Gërvalla, dhe për rreth një vit Zeka punoi ngushtë me të dhe me Bardhosh Gërvallën për bashkimin e rrjeteve të ndara.

17 janari 1982: dymbëdhjetë të shtëna

Mbrëmjen e 17 janarit 1982, në qytezën Untergruppenbach pranë Heilbronit, të tre u qëlluan në makinën e tyre. Kronikat e kohës numërojnë dymbëdhjetë të shtëna me pistoleta të kalibrit 7,65 mm, prej të cilave dhjetë goditën në zemër, mushkëri e qafë. Bardhosh Gërvalla, tridhjetë e një vjeç dhe në timon, dhe Kadri Zeka, njëzet e tetë vjeç, vdiqën në vend. Jusuf Gërvalla, tridhjetë e gjashtë vjeç, arriti gjallë në spital dhe ndërroi jetë pas operacionit, në orët e para të 18 janarit.

Ekzekutimi ishte i njohur si dorëshkrim. Der Spiegel, në shkrimin e vet të 25 janarit 1982, e trajtoi si karakteristikë të metodave të shërbimit sekret jugosllav, i cili në ato vite ndoqi e vrau dhjetëra emigrantë politikë nëpër Evropë. Në shtypin shqiptar e ndërkombëtar dyshimet janë përqendruar prej dekadash te ekzekutues të lidhur me nëntokën kriminale në shërbim të Sigurimit Shtetëror jugosllav; asnjë prej këtyre emrave nuk është vërtetuar ndonjëherë në një sallë gjyqi. Ky është fakti më i thatë dhe më i rëndë i çështjes: dosja mbeti e hapur, dhe familjet e të tre të vrarëve presin ende një vendim.

Tridhjetë ditë më vonë: bashkimi që lindi nga vrasja

Atentati arriti të kundërtën e qëllimit të vet. Më 17 shkurt 1982 — saktësisht një muaj pas Untergruppenbach-ut — rrjetet e mërgatës u mblodhën në Zvicër dhe kristalizuan bashkimin që Zeka e Gërvalla po e përgatitnin: lëvizja e përbashkët për Republikën, e njohur më vonë si Lëvizja Popullore e Kosovës (LPK). OMLK-ja e Zekës ishte një nga tri organizatat themeluese të asaj rrjedhe, krahas Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Kosovës e të Viseve të tjera Shqiptare dhe Partisë Komuniste Marksiste-Leniniste të Shqiptarëve në Jugosllavi.

Nga LPK-ja doli, në vitet '90, bërthama organizative dhe financiare e UÇK-së. Vargu është i drejtpërdrejtë dhe i dokumentuar: qelizat studentore të Prishtinës së viteve '70 → organizatat e mërgatës → bashkimi i shkurtit 1982 → LPK → UÇK → Prekazi. Kadri Zeka nuk e pa asnjë hallkë përtej të dytës, por është ndër ata që i lidhën.

Kujtesa

Në Poliçkën e lindjes, muzeu «Kadri Zeka» u hap në vitin 2007. Universiteti Publik i Gjilanit — qyteti ku ai u shkollua — mban emrin e tij. Prej më shumë se dy dekadash, manifestimi kulturor «Flaka e janarit» e shënon në Gjilan përvjetorin e 17 janarit, duke i mbajtur të tre emrat bashkë, ashtu siç ranë.

Në rrjetin e kujtesës kosovare, Zeka zë një vend të veçantë: nuk është as luftëtar i armatosur si Jashari, as i burgosur simbol si Adem Demaçi, as udhëheqës i rrugës paqësore si Ibrahim Rugova. Ai është organizatori dhe botuesi — figura pa të cilën asnjëra prej të tjerave nuk do të kishte pasur strukturë ku të mbështetej. Ndaj vrasja e tij në një rrugë gjermane nuk ishte një krim i izoluar jashtë kufirit: ishte pranimi më i qartë i Beogradit se rrjeti shqiptar i mërgatës ishte bërë problem shtetëror — dhe se as njëmijë kilometra nuk mjaftonin për ta lënë të qetë.