Agim Çeku

Agim Çeku e mësoi mjeshtërinë e luftës në një ushtri që nuk ishte e tijja. Oficer i Akademisë Ushtarake jugosllave, gjeneral-brigade në ushtrinë kroate, ai u kthye në Kosovë në pranverën e 1999-ës dhe mori komandën e Shtabit të Përgjithshëm të një ushtrie të porsalindur nga fshatarë e studentë. Nën komandën e tij u zhvilluan dy nga betejat më të rënda të luftës — Koshareja dhe Pashtriku. Pas luftës e ndoqën fletëarrestet serbe nëpër gjysmën e Evropës; asnjë gjykatë nuk i mbajti. Dhe nga kreu i ushtrisë, ai u bë kryeministër i shtetit që ajo ushtri çeli rrugën.

Kush ishte

Agim Çeku lindi më 29 tetor 1960 në Çikatovë të Vjetër, një fshat i Drenicës në komunën e Gllogovcit (Drenas) — po ajo zemër e ashpër kodrinore që do të jepte Adem Jasharin dhe bërthamën e parë të qëndresës së armatosur. Drenica nuk ishte thjesht një vendlindje; ishte një gjeografi kujtese, ku besa dhe pushka kishin shkuar krah për krah për breza.

Si shumë djem të zotë të brezit të vet, Çeku mori rrugën e karrierës ushtarake brenda sistemit jugosllav: u shkollua në Akademinë Ushtarake dhe shërbeu si oficer artilerie në Ushtrinë Popullore Jugosllave (JNA). Kur Jugosllavia u shemb në gjak, ai e gjeti veten — si mijëra shqiptarë të tjerë të shpërndarë nëpër perandorinë që po shthurej — në anën e gabuar të një kufiri që po rivizatohej. Në 1991 kaloi në Ushtrinë Kroate, ku ngjiti shkallët deri në gradën gjeneral-brigade. Ishte një biografi tipike e rrjetit shqiptar të shekullit XX: i shkolluar nga shteti që e mohonte, i detyruar ta përdorte atë shkollim larg atdheut, derisa erdhi ora ta kthente nga vinte.

Kronologjia

• 1960Lind më 29 tetor në Çikatovë të Vjetër, Drenicë (Gllogovc/Drenas).
• vitet '80Shkollohet në Akademinë Ushtarake jugosllave; oficer artilerie në JNA.
• 1991–95Kalon në Ushtrinë Kroate gjatë Luftës së Kroacisë; arrin gradën gjeneral-brigade.
• prill 1999Kthehet në Kosovë dhe merr komandën e Shtabit të Përgjithshëm të UÇK-së.
• prill–qershor 1999Nën komandën e tij zhvillohen betejat e Koshares dhe Pashtrikut në vijën kufitare.
• 1999–2006Komandant i Trupave Mbrojtëse të Kosovës (TMK), trashëgimtarja civile-emergjente e UÇK-së.
• 2006–2008Kryeministër i Kosovës; mandati i tij i paraprin shpalljes së pavarësisë.
• 2009–2015Ndalohet disa herë jashtë vendit (Slloveni, Bullgari, Hungari) me fletëarreste serbe; lirohet çdo herë.

Oficeri që erdhi nga ushtria tjetër

Koshareja dhe Pashtriku

Dy betejat që mbajtën emrin e tij në kujtesën kolektive u zhvilluan po atë pranverë e verë të 1999-ës, në lartësitë ku Kosova takohej me Shqipërinë. Te Koshareja, njësitë e UÇK-së mbajtën dhe zgjeruan një urëkalim jetik nga territori shqiptar — një nga përpjekjet më të gjata e më të përgjakshme tokësore të luftës. Te Pashtriku, mali kufitar u bë fushëbeteja e fundit e madhe para se forcat serbe të tërhiqeshin. Çeku nuk i komandoi këto beteja nga vija e parë si dëshmorët që ranë aty; ai i komandoi nga shtabi, si njeriu përgjegjës për tablonë e plotë. Të dyja betejat i përkasin po atij rrjeti vargonjsh: UÇK-ja si trup, komandantët-dëshmorë si Adem Jashari si simbol, dhe oficerë profesionistë si Çeku si shtyllë kurrizore.

Nga ushtria te shteti

Kur lufta mbaroi dhe UÇK-ja u çmilitarizua zyrtarisht, Çeku mori komandën e Trupave Mbrojtëse të Kosovës (TMK) — strukturës civile-emergjente që thithi shumë nga radhët e ish-ushtrisë dhe që do të bëhej me kohë bërthama e Forcës së Sigurisë së Kosovës. Nga 2006 deri në 2008 ai ishte kryeministër i Kosovës, në vitet vendimtare që çuan drejt shpalljes së pavarësisë më 17 shkurt 2008. Trajektorja e tij — nga shtabi i një ushtrie guerile te kreu i ekzekutivit të një shteti në lindje e sipër — është vetë rrëfimi i kalimit të Kosovës nga qëndresa në shtetndërtim.

Fletëarrestet që asnjë gjykatë nuk i mbajti

Serbia e ndoqi Çekun me fletëarreste ndërkombëtare për akuza krimesh lufte — pjesërisht të lidhura me shërbimin e tij në ushtrinë kroate (Operacioni «Stuhia», 1995), pjesërisht me luftën e Kosovës. Me ato urdhra, ai u ndalua disa herë kur kalonte kufijtë: në Slloveni dhe Hungari në 2009, përsëri më vonë. Çdo herë u lirua brenda ditësh. Gjykata Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (ICTY) nuk e ka akuzuar kurrë; asnjë gjykatë e pavarur nuk e ka dënuar. Modeli — ndjekje e pareshtur me urdhra që asnjë trup gjyqësor i tretë nuk i mban — është vetë një rrëfim: shteti që humbi luftën vazhdoi ta luftonte kujtesën e saj me letra, shumë kohë pasi armët heshtën.

Ky ekspozim e trajton Çekun nëpërmjet regjistrit kosovar e historiografisë së luftës dhe e dallon qartë faktin nga pretendimi. Nuk e adopton kornizën që e cilëson qëndresën shqiptare thjesht «terrorizëm», as nuk pranon retorikën që mohon krimet e dokumentuara serbe. Aty ku akuzat mbeten të paadjudikuara, ato jepen si akuza — jo si fakt.

Biografia e Agim Çekut e mbledh në një figurë të vetme atë që rrjeti shqiptar i shekullit XX e jetoi i shpërndarë: dijen e marrë nga shteti që e mohonte, profesionalizmin e ushtruar në mërgim e në ushtri të huaja, dhe kthimin — kur erdhi ora — për t'ia dhënë atdheut. Nga vargu te pushka, nga JNA-ja te Drenica, nga shtabi te kryeministria: e njëjta linjë, vetëm forma ndryshoi.