Tropoja: krahina kufitare ku çështja e Kosovës mbeti e hapur

Ka një cep në verilindje të Shqipërisë ku harta e vitit 1913 nuk e mbaroi punën. Tropoja — mbi një mijë kilometra katrorë grykash, bjeshkësh e lumenjsh mes Alpeve Shqiptare dhe Drinit — mbeti në anën shqiptare të vijës, ndërsa gjysma e fiseve, e kullotave e e kushërinjve të saj mbetën matanë, në Kosovë dhe në Mal të Zi. Për pushtetet e largëta ajo largësi ishte harresë; për shqiptarët përtej kufirit ajo u bë strehë. Nga shpella e Dragobisë ku ra Bajram Curri më 1925, te fshati Bujan ku dyzet e nëntë delegatë votuan bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, e deri te artileria që u hap më 9 prill 1999 drejt Koshares, kjo krahinë e vogël ka qenë vazhdimisht shpina e së njëjtës çështje.

Pse ka rëndësi

• Tropoja është krahina më verilindore e Shqipërisë, në qarkun e Kukësit, me kufi njëherësh me Kosovën dhe me Malin e Zi; qendra e saj, Kolgecaj, mban prej vitit 1952 emrin e Bajram Currit.
• Në fshatin Bujan të kësaj krahine, më 31 dhjetor 1943 – 2 janar 1944, konferenca e Këshillit Nacionalçlirimtar për Kosovën e Rrafshin e Dukagjinit votoi rezolutën që Kosova të bashkohej me Shqipërinë — vendim që udhëheqja komuniste jugosllave e hodhi poshtë dhe që u zëvendësua më 1945 me statusin e një krahine brenda Serbisë.
• Popullsia ka rënë nga 20.517 banorë në censusin e vitit 2011 në rreth 14.200 në atë të vitit 2023 — pothuajse një e treta brenda një dekade.

Vendi: mes Alpeve, Drinit dhe tre kufijve

Tropoja zë skajin verilindor të Shqipërisë, në qarkun e Kukësit, mbi një mijë kilometra katrorë. Bashkia e sotme përbëhet nga tetë njësi — Bajram Curri, Bujan, Bytyç, Fierzë, Lekbibaj, Llugaj, Margegaj dhe Tropojë — dhe ka një qytet të vetëm, Bajram Currin. Në perëndim e mbyllin Bjeshkët e Nemuna me luginën e Valbonës; në veri e në lindje kufiri shtetëror e ndan njëherësh nga Mali i Zi dhe nga Kosova. Mbi krahinë ngrihet Shkëlzeni, 2.405 metra, mali që e ka dhënë siluetën e vet çdo përshkrimi të kësaj treve, dhe pak më tutje maja e Trekufirit, 2.354 metra, emri i së cilës thotë gjithçka: aty takohen tri shtete.

Ujërat e krahinës rrjedhin të gjitha drejt një gryke. Valbona zbret nga Alpet dhe merr me vete Lumin e Gashit — lugina e të cilit ruan një prej pyjeve të fundit primarë të ahut në Ballkan dhe që më 7 korrik 2017 u shpall pasuri botërore e UNESCO-s, njohja e parë ndërkombëtare e natyrës shqiptare. Poshtë, Drini pret. Midis viteve 1971 e 1978 aty u ngrit diga e Fierzës; mbushja e liqenit, e përfunduar më 1981, krijoi një pasqyrë uji prej 72,5 kilometrash katrorë që përmbyti fundin e luginës dhe e ktheu udhëtimin drejt jugut në një traversim me traget. Tropoja u bë përfundimisht ajo që gjeografia e kishte bërë gjysmë të tillë: një krahinë ku hyhet me vështirësi dhe nga e cila dilet edhe më me vështirësi.

Fiset: Malësia e Gjakovës

Historikisht kjo trevë njihej si pjesa shqiptare e Malësisë së Gjakovës — brezarja e maleve mbi qytetin e Gjakovës, e banuar nga fiset e Krasniqes, Gashit, Bytyçit e Berishës. Secili fis mbante bajrakun e vet, njësinë politiko-ushtarake që e vinte krahinën nën një flamur, dhe secili e njihte veten si të vetëmjaftueshëm. Ligji nuk vinte nga jashtë: vinte nga Kanuni i Lekë Dukagjinit, që rregullonte gjakun, mikpritjen e pronën, dhe mbi të gjitha nga besa, fjala e dhënë që vlente më shumë se jeta.

Ekonomia e mbante të njëjtin rrjet të gjallë. Transhumanca — ngjitja e tufave në bjeshkë me ardhjen e verës dhe zbritja në vjeshtë — i çonte barinjtë e Tropojës në po ato kullota ku ngjiteshin barinjtë e Rugovës e të Gjakovës matanë. Kullota ndahej me të drejtë dokësore, jo me hartë. Kur kufiri i vitit 1913 ra mbi këto male, ai nuk ndau vetëm shtete: ndau bjeshkë nga fshati që e kullotte, fis nga vetja, dhe familje nga varret e veta. Kjo është arsyeja e thjeshtë pse Tropoja nuk e pranoi kurrë atë vijë si përfundimtare — ajo nuk ishte për të një çështje ideologjie, por një çështje kullote, kushërinjsh e udhe.

Bajram Curri dhe kufiri që nuk u pranua

Nga ky rrjet doli figura që i dha krahinës emrin. Bajram Curri (1862–1925), nga një familje e fisit Krasniqe, e mbajti çështjen e trojeve shqiptare të mbetura jashtë shtetit të hapur për gjysmë shekulli — me armë në mal dhe me zë në kryeqytetet e Evropës. Pas Konferencës së Londrës, që e vulosi ndarjen mbi hartë, ai u bë ndër themeluesit e Komitetit të Kosovës, organizatës që e mbajti gjallë qëndresën kosovare mes dy luftërave. Malet e Tropojës ishin baza e tij natyrore: një territor brenda shtetit shqiptar, por praktikisht i paarritshëm për administratën e tij, dhe njëkohësisht ngjitur me trevat që kërkonte të çlironte.

Më 29 mars 1925 forcat e Ahmet Zogut e rrethuan në një shpellë të Dragobisë, në luginën e Valbonës, ku dhe u vra. Shteti shqiptar e shpalli më vonë Hero i Shqipërisë, dhe më 1952 qytezës së Kolgecajt iu vu emri i tij. Toponimi është një kujtesë e pazakontë: qendra administrative e një krahine mban emrin e njeriut që e luftoi më ashpër idenë se kufiri ishte çështje e mbyllur.

Bujani, 1944: rezoluta që u mohua

Në ditët e fundit të vitit 1943 dhe të parat e vitit 1944, në fshatin Bujan të kësaj krahine u mblodh konferenca e parë e Këshillit Nacionalçlirimtar për Kosovën e Rrafshin e Dukagjinit. Dyzet e nëntë delegatë, të dërguar nga radhët komuniste shqiptare e jugosllave, votuan më 31 dhjetor 1943 – 2 janar 1944 një rezolutë të qartë: Kosova dhe Rrafshi i Dukagjinit ishin trevë me shumicë shqiptare dhe pas luftës do të bashkoheshin me Shqipërinë, mbi bazën e së drejtës së popujve për vetëvendosje.

Ishte e vetmja herë në shekullin e njëzetë që një kuvend i tillë e shkroi atë fjali me firma poshtë. Udhëheqja e Partisë Komuniste të Jugosllavisë e hodhi poshtë rezolutën; premtimi u la në heshtje, pastaj u braktis fare kur Beogradi kërkoi mbështetjen serbe. Në vend të bashkimit, në vitin 1945 Kosova u bë krahinë autonome brenda Serbisë. Kryengritjet që shpërthyen në fund të vitit 1944 kundër vendosjes së pushtetit jugosllav ishin përgjigjja e drejtpërdrejtë e asaj mohimi. Bujani mbeti kështu një dokument i dyfishtë: dëshmi se bashkimi qe votuar, dhe dëshmi se qe zhbërë nga jashtë.

1999: bateritë e 9 prillit

Pesëdhjetë e pesë vjet më vonë e njëjta gjeografi u aktivizua sërish. Gjatë luftës së Kosovës, Tropoja ishte pjesa e territorit shqiptar që prekej drejtpërdrejt me Rrafshin e Dukagjinit, dhe si e tillë u kthye në shpinë logjistike për Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës. Më 9 prill 1999, në orën tre të mëngjesit, nga ana shqiptare e kufirit u hap zjarr artilerie drejt pikës ushtarake të Koshares. Kështu nisi Beteja e Koshares, përballja më e gjatë e luftës: nga 9 prilli deri më 10 qershor 1999, me 114 ushtarë të UÇK-së të rënë dhe 423 të plagosur. Ura u mbajt, por korridori drejt thellësisë së Kosovës nuk u hap kurrë.

Vlerësimi ushtarak i asaj beteje mbetet i diskutuar; vendi i saj në historinë e krahinës nuk është. Për herë të tretë brenda një shekulli — pas kaçakëve të viteve njëzet dhe pas Bujanit të vitit 1944 — pikërisht kjo grykë malore u gjend pika ku çështja e Kosovës kaloi nga fjala te veprimi.

Sot: parku, liqeni dhe njerëzit që ikën

Në vitin 1996 lugina e Valbonës u shpall park kombëtar, dhe më 2022 u përfshi bashkë me Thethin në Parkun Kombëtar të Alpeve të Shqipërisë, rreth 86 mijë hektarë mbrojtje e njësuar për tërë vargun verior. Turizmi malor e ka gjetur luginën; hidrocentralet e vegjël të ndërtuar mbi vetë Valbonën kanë hapur një konflikt të gjatë mes banorëve, mjedisorëve dhe koncesionarëve për ujin që e bën luginën atë që është.

Por shifra që e përcakton Tropojën e sotme nuk është as e turizmit as e energjisë. Është ajo e njerëzve: 20.517 banorë në censusin e vitit 2011, rreth 14.200 në atë të vitit 2023. Krahina që tri herë brenda një shekulli u bë shpina e një çështjeje kombëtare po zbrazet me ritmin më të shpejtë se pjesa dërrmuese e vendit. Kufiri sot është i hapur — nga Tropoja te Gjakova shkohet për një orë. Ajo që mungon nuk është më vija; janë ata që duhej ta kalonin.