Drenica: lugina që e rilindi qëndresën shqiptare nga kaçakët te UÇK-ja

Më 25 korrik 1990, te varri i Azem Galicës në Drenicë, një burrë nga Prekazi u betua se do ta vazhdonte rrugën e tij. Quhej Adem Jashari. Tetë vjet më vonë, po në Drenicë, shtëpia e tij u rrethua dhe brenda saj u vranë 57 anëtarë të familjes. Mes atij varri dhe asaj shtëpie qëndron shtatëdhjetë vjet historie e së njëjtës luginë — dhe arsyeja pse Drenica, një zonë kodrinore me pak mbi njëqind mijë banorë, është qendra simbolike e qëndresës shqiptare në Kosovë.

Pse ka rëndësi

Sepse Drenica tregon se si një vend i vogël bëhet vend historie: jo nga pasuria, jo nga qyteti, por nga vazhdimësia. Katër herë brenda një shekulli — në vitet 1920, në 1944–45, në 1981 dhe në 1997–99 — qëndresa e armatosur shqiptare nisi ose u përqendrua aty. Asnjë prej këtyre valëve nuk e dinte se do të kishte një vazhdim. Secila e dinte se kishte pasur një paraardhëse.

Lugina

Drenica shtrihet në Kosovën qendrore, rreth Skenderajt e Drenasit, e mbyllur nga masivi i Çiçavicës. Terreni është kodrinor, i ashpër, me fshatra të shpërndara dhe rrugë të pakta — gjeografi që e ka bërë historikisht të vështirë për kontroll ushtarak dhe të lehtë për strehim. Ky është faktori fizik pas gjithë asaj që ndodhi atje; pjesa tjetër është zgjedhje njerëzish.

Kaçakët

Pas vitit 1918, kur Kosova u përfshi në Mbretërinë Serbo-Kroato-Sllovene, qëndresa mori formën e lëvizjes kaçake. Azem Galica (1889–1924), i lindur në fshatin Galicë, u bë udhëheqësi i saj kryesor në Drenicë, me kërkesën e hapur për bashkim me Shqipërinë. Ai vdiq nga plagët në vitin 1924, duke lënë amanet të varrosej thellë, nga frika e përdhosjes së varrit — një detaj që thotë më shumë për atë kohë se çdo statistikë.

Shote Galica

E shoqja, Qerime Halil Radisheva — e njohur si Shote Galica (1895–1927) — kishte luftuar krah tij prej martesës në vitin 1915 dhe mori në dorë çetën pas vdekjes së tij, duke vepruar më pas edhe me Bajram Currin. Ajo mbetet gruaja e vetme e periudhës që udhëhoqi një formacion të armatosur në Kosovë, dhe figura e saj e ndryshoi përfundimisht atë që mund të ishte një shqiptare në rrëfimin kombëtar.

Vazhdimësia

• 1944–45: me riintegrimin me forcë të Kosovës në Jugosllavinë e re, Drenica u bë qendër e kryengritjes së shtypur ashpër nga forcat e reja.
• 1981: demonstratat studentore që nisën në Prishtinë gjetën mbështetje të gjerë në fshatrat e Drenicës; pasuan arrestime masive dhe dënime të gjata.
• 1989–90: pas shfuqizimit të autonomisë dhe grevës së minatorëve, organizimi i fshehtë u rikthye në të njëjtat fshatra.

Llausha, 1997

Më 28 nëntor 1997, në varrimin e mësuesit Halit Geci në Llaushë të Skenderajt, tre burra me uniformë dhe fytyra të mbuluara dolën para turmës dhe folën në emër të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Ishte shfaqja e parë publike e UÇK-së. Ndodhi në Drenicë, para disa mijëra njerëzve, në dritë të ditës — dhe pikërisht publiciteti ishte qëllimi: një organizatë që deri atëherë ekzistonte si thashethem u bë fakt.

Prekazi

Në fillim të marsit 1998, forcat policore serbe rrethuan kompleksin e familjes Jashari në Prekaz. Rrethimi zgjati tri ditë dhe përfundoi me vrasjen e 57 anëtarëve të familjes, përfshirë gra, fëmijë dhe të moshuar. Adem Jashari, vëllai i tij Hamëz dhe i ati Shaban u vranë aty. Efekti ishte i kundërt me atë të synuar: brenda javësh, regjistrimet në UÇK u shumëfishuan dhe konflikti u zgjerua në gjithë Kosovën, drejt eksodit të pranverës 1999. Kompleksi i Prekazit është sot memorial kombëtar.

Trashëgimia

Drenica mbart edhe një rrezik: ajo e vazhdimësisë së kthyer në mit, ku çdo brez pret betejën e vet dhe ku sakrifica bëhet masë e vlerës. Historia e luginës është reale dhe e dokumentuar; leximi i saj si fat i pashmangshëm është zgjedhje e mëvonshme. Ajo që qëndron pa diskutim është më e thjeshtë — dhe më e rëndë: brenda një shekulli, në një hapësirë sa një komunë, u vunë tre herë të njëjtat pyetje, dhe tri herë u dhanë me armë.