Trupat Mbrojtëse të Kosovës: ura dhjetëvjeçare nga UÇK-ja te Forca e Sigurisë

Më 20 shtator 1999 ndodhën dy gjëra në të njëjtën ditë: UÇK-ja pushoi së ekzistuari si organizatë ushtarake, dhe u themeluan Trupat Mbrojtëse të Kosovës. Nuk ishte rastësi — ishte i njëjti veprim, i shkruar dy herë. Për dhjetë vjet, TMK-ja ishte zgjidhja e një problemi që asnjë dokument ndërkombëtar nuk donte ta emërtonte: çfarë bëhet me njerëzit, hierarkinë dhe disiplinën e një ushtrie çlirimtare, kur ushtria vetë duhet të zhduket. Përgjigjja qe një uniformë civile emergjence — dhe një strukturë që e kaloi kuadrin e saj të paprekur te Forca e Sigurisë së Kosovës.

Nga zotimi i 21 qershorit

Baza ligjore e gjithë procesit është «Undertaking of Demilitarisation and Transformation by the UÇK», i nënshkruar më 21 qershor 1999 nga Hashim Thaçi për UÇK-në dhe gjeneral-lejtnant Mike Jackson për KFOR-in, në zbatim të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit. Formalisht nuk ishte marrëveshje mes dy palësh të barabarta — Jackson e theksoi këtë publikisht — por një zotim i njëanshëm i UÇK-së: armëpushim i plotë, tërheqje nga zonat e konfliktit, heqje e minave dhe e pikave të kontrollit, dorëzim i armatimit.

Afati ishte 90 ditë. Brenda tyre pjesëtarët e UÇK-së duhej të kishin përfunduar çmilitarizimin dhe të mos mbanin më as uniformë ushtarake, as shenja të UÇK-së. Nëntëdhjetë ditë pas 21 qershorit bie pikërisht më 20 shtator 1999 — dita në të cilën UÇK-ja pushoi së qeni ushtri. Se çfarë do të vinte në vend të saj, e vendosi një akt i shkruar në Prishtinë po atë ditë.

Çfarë ishte TMK-ja në letër

Rregullorja e UNMIK-ut nr. 1999/8, e shpallur më 20 shtator 1999 nga Përfaqësuesi Special i Sekretarit të Përgjithshëm, Bernard Kouchner, e themeloi TMK-në si «agjenci civile e shërbimeve të emergjencës». Mandati numërohej me pesë funksione: përgjigje ndaj katastrofave (zjarre të mëdha, aksidente industriale, derdhje toksike), kërkim-shpëtim, ndihmë humanitare në zona të izoluara, mbështetje për çminimin, dhe rindërtim infrastrukture e komunitetesh.

Po aq i rëndësishëm ishte ai që rregullorja e ndalonte shprehimisht. TMK-ja nuk do të kishte asnjë rol në zbatimin e ligjit ose në ruajtjen e rendit; nuk ishte forcë mbrojtjeje, as polici, as njësi kundër trazirave. Pjesëtarëve u ndalohej veprimtaria politike dhe mbajtja e posteve publike. Struktura ishte dy-shtresore: deri në 3.000 pjesëtarë aktivë dhe deri në 2.000 rezervistë, me kërkesën që të paktën 10 për qind e të dyja shtresave t'u përkisnin komuniteteve pakicë. Autoritetin përfundimtar mbi pranimet e shkarkimet e mbante PSSP-ja; drejtimin e përditshëm ia jepte KFOR-i.

Çfarë ishte në praktikë

Shifrat tregojnë kompresimin. Organizata Ndërkombëtare për Migracion regjistroi rreth 25.723 ish-pjesëtarë të UÇK-së për riintegrim; vendet e TMK-së ishin gjithsej rreth 5.000. Domethënë katër nga pesë veta që kishin qenë nën armë duhej të ktheheshin në jetë civile pa uniformë fare — te policia e re, te emigracioni, te fshati. TMK-ja s'ishte «UÇK-ja e vazhduar»; ishte gryka e ngushtë përmes së cilës kaloi një pjesë e vogël e saj.

Puna e përditshme ishte ajo që thoshte rregullorja: pastrim rrugësh e shkollash, riparim urash e shtëpish, ndërhyrje në përmbytje e zjarre, ekipe kërkim-shpëtimi në dimër, mbështetje logjistike për çminimin në një territor të mbjellë me municion të pashpërthyer pas bombardimeve dhe pas luftës tokësore. Buxheti i vitit të fundit ishte rreth 25,4 milionë dollarë — afërsisht 0,79% e prodhimit të brendshëm bruto të Kosovës, shifër që tregon sa peshë institucionale mbante një trup zyrtarisht «civil».

Vlera e vërtetë e TMK-së, megjithatë, nuk matej me metra kub gurë të lëvizur. Ajo ishte ruajtje strukture: gradat, zinxhiri komandues, disiplina, listat e njerëzve, aftësia për t'i mbledhur mijëra veta brenda orësh. Kur institucionet e një vendi nuk ekzistojnë ende, institucioni i vetëm që funksionon bëhet shumë më i rëndësishëm se detyrat e tij në letër.

Komanda

Komandanti i parë ishte gjeneral-lejtnant Agim Çeku, shefi i Shtabit të Përgjithshëm të UÇK-së në 1999 — oficer karriere, pikërisht profili që i duhej një strukture që do të gjykohej nga profesionalizmi i saj. Çeku e drejtoi TMK-në nga themelimi deri në 2006, kur dha dorëheqjen për t'u bërë kryeministër i Kosovës. E zëvendësoi zëvendësi i tij, gjeneral-lejtnant Sylejman Selimi, i cili e drejtoi TMK-në deri në shpërbërje.

Kritikat dhe kufijtë

Historia e TMK-së nuk është e pastër dhe Muzeu nuk e paraqet të tillë. Gjatë viteve të para, zyra ndërkombëtare dhe raporte të organizatave të të drejtave të njeriut ngritën akuza për pjesëtarë të veçantë: veprimtari policore jashtë mandatit, përfshirje në krim të organizuar, sulme ndaj serbëve. Në qershor 2001 disa oficerë të lartë u larguan nga trupat për dyshime se kishin ndihmuar kryengritjen shqiptare në Maqedoni. Kuota prej 10 për qind për pakicat nuk u plotësua kurrë në mënyrë të qëndrueshme — pjesëmarrja serbe mbeti simbolike, pasojë e drejtpërdrejtë e mosnjohjes politike të institucioneve të Kosovës nga Beogradi dhe e presionit mbi serbët që bashkëpunonin me to.

Kufiri më i madh ishte megjithatë i ndërtuar në vetë rregulloren: TMK-ja u krijua për të mos qenë ushtri, në një vend që nuk kishte të drejtë të kishte ushtri. Ky dyzim — trup i disiplinuar ushtarakisht me detyra rreptësisht civile — e bëri të kritikueshme nga të dyja anët njëkohësisht: si «ushtri e maskuar» nga kundërshtarët, si institucion i zbrazur nga pritjet e veteranëve.

Shpërbërja: dy data, një tranzicion

Në 2008, pas shpalljes së pavarësisë, Këshilli i Atlantikut të Veriut e autorizoi KFOR-in të mbikëqyrte njëkohësisht shpërbërjen e TMK-së dhe ngritjen e Forcës së Sigurisë së Kosovës (FSK), në mënyrë që aftësitë e emergjencës të mos ndërpriteshin asnjë ditë.

Prandaj mbahen dy data, të dyja të sakta. Më 20 janar 2009 TMK-ja i pushoi veprimet, dhe më 21 janar 2009, në orën 00:01, FSK-ja nisi punën — dita që merret zyrtarisht si themelimi i saj. Shpërbërja juridike përfundoi më vonë: Kuvendi i Kosovës miratoi Ligjin për shpërbërjen e Trupave Mbrojtëse të Kosovës dhe trupat u çaktivizuan përfundimisht më 14 qershor 2009. Pesë muajt mes dy datave janë pikërisht ajo çka TMK-ja kishte qenë gjithnjë: një mekanizëm tranzicioni, i ndërtuar që dorëzimi të bëhej pa boshllëk.

Pse ka rëndësi

Historia shqiptare është plot me institucione që u shuan pa lënë pasardhës: shkolla që u mbyllën, lidhje që u shpërndanë, ushtri që u çarmatosën dhe u harruan. TMK-ja është një nga rastet e rralla ku ndodhi e kundërta. Një formacion i lindur nga mungesa e shtetit u pranua nga një administratë ndërkombëtare, u mbajt dhjetë vjet nën mbikëqyrje, dhe u dorëzua i organizuar te një institucion i shtetit të vet. Nuk është histori lavdie — është histori vazhdimësie. Dhe vazhdimësia institucionale, për një komb që e ka humbur atë herë pas here për shekuj, është një formë fitoreje që meriton të regjistrohet me emrin e vet.

Burimet: Rregullorja e UNMIK-ut nr. 1999/8, «On the Establishment of the Kosovo Protection Corps» (20 shtator 1999) — mandati, ndalimi i rolit policor, 3.000 aktivë + 2.000 rezervistë, kuota 10% për pakicat; «Undertaking of Demilitarisation and Transformation by the UÇK» (21 qershor 1999, arkivi i UN Peacemaker) — afati 90-ditor dhe nënshkruesit; Rezoluta 1244 (1999) e Këshillit të Sigurimit; NATO/KFOR, dokumentacioni i vitit 2008–2009 për mbikëqyrjen e shpërbërjes së TMK-së dhe ngritjen e FSK-së; Ligji i Kuvendit të Kosovës për shpërbërjen e TMK-së (qershor 2009); Wikipedia shqip & anglisht, zërat «Trupat Mbrojtëse të Kosovës» / «Kosovo Protection Corps» / «Kosovo Security Force» (komandantët, buxheti 25,4 milionë dollarë ≈ 0,79% e BPB-së, regjistrimi i 25.723 ish-pjesëtarëve të UÇK-së nga IOM). Shënim: datat e shpërbërjes jepen të dyja sepse burimet ndajnë ndërprerjen operative (20 janar 2009, me nisjen e FSK-së më 21 janar në orën 00:01) nga çaktivizimi juridik përfundimtar (14 qershor 2009); të dyja janë të sakta për fazën përkatëse.