Marrëveshja e Kumanovës

Lufta e Kosovës nuk u mbyll me një kapitullim të nënshkruar nga Kosova, as me një traktat paqeje midis dy popujve. Ajo u mbyll vonë natën e 9 qershorit 1999, në një aeroport ushtarak pranë Kumanovës në Maqedoni, me një dokument teknik prej pak faqesh të nënshkruar nga një gjeneral britanik dhe dy gjeneralë jugosllavë. Marrëveshja Teknike-Ushtarake — e njohur si Marrëveshja e Kumanovës — caktoi tërheqjen e të gjitha forcave serbe nga Kosova brenda njëmbëdhjetë ditësh, hapi rrugën për hyrjen e KFOR-it dhe ndaloi 78 ditë bombardime të NATO-s. Ishte fitorja që ktheu mbi 800 mijë të dëbuar në shtëpitë e tyre. Dhe, si shumë momente vendimtare në historinë shqiptare, u vendos mbi kokat e shqiptarëve: ata ishin objekti i marrëveshjes — territori, siguria, fati — por jo pala që e firmosi.

Çfarë ishte

Marrëveshja e Kumanovës, zyrtarisht Marrëveshja Teknike-Ushtarake midis Forcës Ndërkombëtare të Sigurisë ("KFOR") dhe Qeverive të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Republikës së Serbisë, u nënshkrua natën e 9 qershorit 1999 në një aeroport ushtarak afër Kumanovës, në atëhershmen Republikë të Maqedonisë. Ajo nuk ishte një traktat paqeje politik, por një protokoll ushtarak zbatimi: rregullonte mekanikën e ndaljes së luftës — kush tërhiqej, kur, ku, dhe kush vinte në vend të tij.

Dokumenti ishte fryti i pesë ditëve negociatash teknike dhe pasoi pranimin nga Beogradi, më 3 qershor, të planit të paqes të paraqitur nga i dërguari i BE-së Martti Ahtisaari dhe ai rus Viktor Çernomyrdin. Një ditë pas Kumanovës, më 10 qershor 1999, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s pezulloi fushatën ajrore, dhe Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi Rezolutën 1244, që e vuri Kosovën nën administrim ndërkombëtar dhe autorizoi praninë ushtarake të KFOR-it. Kumanova ishte çelësi ushtarak; 1244-a, korniza politike.

Çfarë vendoste marrëveshja

Thelbi i marrëveshjes ishte tërheqja totale dhe e verifikueshme e forcave të Beogradit:

• Tërheqje brenda 11 ditësh. Të gjitha forcat e Republikës Federale të Jugosllavisë dhe të Serbisë — ushtria (VJ), policia (MUP) dhe njësitë paraushtarake — duhej të largoheshin nga i gjithë territori i Kosovës në faza, brenda njëmbëdhjetë ditësh nga hyrja në fuqi.
• Zona e Sigurisë Tokësore (GSZ), 5 km. Një brez 5-kilometrash brenda territorit të Serbisë përgjatë kufirit me Kosovën, ku forcat jugosllave nuk mund të hynin pa lejen e komandantit të KFOR-it.
• Zona e Sigurisë Ajrore (ASZ), 25 km. Një brez 25-kilometrash në hapësirën ajrore përgjatë të njëjtit kufi, i mbyllur po ashtu për aviacionin jugosllav.
• KFOR-i si autoritet. Forca ndërkombëtare e udhëhequr nga NATO-ja merrte kontrollin e sigurisë në Kosovë; "në asnjë rrethanë" forcat jugosllave nuk mund të rihynin pa pëlqimin e komandantit të saj (Neni 4).

Tërheqja u zbatua sipas afatit: kolonat e fundit të VJ-së dhe MUP-it dolën nga Kosova brenda njëmbëdhjetë ditësh, dhe njësitë e para të KFOR-it hynë më 12 qershor. Pikërisht ky orar i shkurtër — jo një armëpushim i hapur, por një tërheqje me afat — e bëri Kumanovën të vërtetën fundore të luftës.

Kush ishte në tryezë — dhe kush jo

Marrëveshjen e nënshkruan tre ushtarakë. Për KFOR-in dhe NATO-n, gjeneral-lejtënanti britanik Sir Michael Jackson, që do të bëhej menjëherë komandanti i parë i KFOR-it. Për palën jugosllave, gjeneral-lejtënanti i ushtrisë Svetozar Marjanoviç dhe gjeneral-lejtënanti i policisë Obrad Stevanoviç — ky i fundit një emër që do të rishfaqej më vonë në dosjet e gjyqësisë ndërkombëtare për ngjarjet e 1999-ës.

Mungonte një palë: shqiptarët e Kosovës. As udhëheqja politike e Ibrahim Rugovës, as Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK) nuk ishin nënshkruese të Kumanovës. Marrëveshja vendoste fatin e territorit ku ata jetonin, siguronte kthimin e tyre, ndalonte vrasjet — por e bënte këtë si një mirëkuptim midis NATO-s dhe Beogradit, i firmosur në tokë maqedonase. Çarmatimi i UÇK-së u rregullua veçmas, përmes një "Undertaking"-u të nënshkruar më 21 qershor 1999 midis komandës së UÇK-së dhe KFOR-it — sërish një marrëveshje ku shqiptarët ishin nënshtruar një kornize të hartuar diku tjetër.

Kjo është nyja ku Kumanova lidhet me një motiv të vjetër të historisë shqiptare: rrjeti pa qendër si objekt i marrëveshjeve të të tjerëve, jo si palë e tyre. Nga Kongresi i Berlinit (1878), ku kufijtë shqiptarë u vizatuan pa shqiptarë në sallë, te Konferenca e Londrës (1913), që e ndau popullin pa e pyetur — deri te Kumanova, vija është e njëjtë: shqiptarët si tema e bisedës, jo si zëri në të. Ndryshimi vendimtar i 1999-ës qëndron te rezultati: kësaj here marrëveshja "mbi kokat e tyre" solli ndalimin e dëbimit dhe kthimin e të dëbuarve — dhe, brenda një dekade, pavarësinë e shpallur më 2008. Fati u vendos prapë jashtë, por për herë të parë u vendos në favor të mbijetesës.

Pasojat: nga Kumanova te pavarësia

Kumanova mbylli dhunën e hapur, por jo grindjen për kuptimin e saj. Për Beogradin, ajo mbeti "kapitullim i pranuar nën bombardim" dhe një dokument që, sipas zyrtarëve serbë, "kurrë nuk u respektua plotësisht" — sepse parashikonte mundësinë e kthimit të një numri të kufizuar forcash serbe në vendet e shenjta e në kufi, gjë që nuk ndodhi kurrë. Për shqiptarët e Kosovës, ajo ishte dita kur ushtria që kishte dëbuar gjysmën e popullsisë doli nga vendi dhe karvanët e refugjatëve u kthyen.

Ligjërisht, Kumanova mbeti gjithmonë në hijen e Rezolutës 1244, që e bëri Kosovën protektorat ndërkombëtar nën UNMIK dhe KFOR. Por pa protokollin e Kumanovës — pa atë orar njëmbëdhjetëditësh tërheqjeje — 1244-a do të kishte mbetur tekst. Marrëveshja teknike ishte mekanizmi që ktheu fjalët në lëvizje trupash. Dhe pikërisht ajo lëvizje — dalja e shtetit serb nga Kosova — hapi hapësirën ku, nëntë vjet më vonë, lindi një shtet i ri.