Diaspora që financoi lirinë

Asnjë histori e çlirimit të Kosovës nuk është e plotë nëse rrëfen vetëm atë që ndodhi brenda kufijve. Lufta për Kosovën u zhvillua po aq në sallat e mbushura me tym të Cyrihut, në bodrumet e Bruklinit dhe në klubet shqiptare të Shtutgartit sa edhe në malet e Drenicës. Liria, sa romantike sa edhe e papëlqyer si e vërtetë, ka një çmim që dikush duhet ta paguajë — dhe gjatë viteve '90 atë çmim e nxori, marka pas marke e frangë pas frange, mërgata shqiptare.

Një komb i shpërndarë, një arkë e përbashkët

Deri në fund të viteve '80, shqiptari i mërguar ishte tipi i "kurbetçiut" klasik: punëtor sezonal në Gjermani e Zvicër, që dërgonte para në shtëpi për të ndërtuar një kat të dytë ose për të martuar djalin. Kur Beogradi hoqi autonominë e Kosovës më 1989 dhe filloi përjashtimi masiv i shqiptarëve nga puna, shkollat dhe spitalet, ajo lidhje e thjeshtë familjare u shndërrua në infrastrukturë kombëtare. Remitancat private u bënë financim politik.

Mërgata ishte e madhe dhe e shpërndarë: koloni të dendura në Zvicër e Gjermani, komunitete në rritje në Bruklin të Nju-Jorkut, në Kanada, në Suedi e në Australi. Pikërisht ky shpërndarje gjeografik — që në kushte normale do të ishte dobësi — u kthye në fuqi: paratë vinin nga dhjetëra vende njëherësh, jashtë kontrollit të çfarëdo policie serbe. Çka nuk mund të mblidhej brenda Kosovës nën okupim, mblidhej lirshëm jashtë saj.

Fondi i Trepërqindëshit: shteti që paguante mësuesit

Shtylla e parë e këtij financimi ishte Fondi i Trepërqindëshit. Pas shpalljes së Republikës së Kosovës dhe formimit të qeverisë në mërgim, kryeministri Bujar Bukoshi — që e drejtoi atë qeveri nga viti 1991 deri më 1999 — organizoi një rrjet kontributesh mbarëbotëror. Çdo shqiptar i punësuar jashtë ftohej të jepte tre për qind të të ardhurave për shtetin e tij të padukshëm. Nuk ishte taksë me ligj; ishte taksë me ndërgjegje.

Me këto para u mbajt gjallë sistemi paralel: u paguanin rrogat mësuesve që jepnin mësim nëpër bodrume e shtëpi private, u financua shërbimi shëndetësor shqiptar i përjashtuar nga spitalet shtetërore, u mbajt gjallë vetë ideja se Kosova kishte një administratë të vetën. Pa Fondin e Trepërqindëshit, rezistenca paqësore e Ibrahim Rugovës do të kishte qenë një gjest simbolik pa trup. Me të, ajo u bë një shtet i tërë në hije, i financuar nga kursimet e punëtorëve që nuk e kishin parë kurrë atdheun për të cilin paguanin.

Vendlindja Thërret: kur paratë blenë armë

Por shteti paralel nuk e ndryshoi statusin e Kosovës, dhe kur durimi u thye, ndryshoi edhe destinacioni i parave. Shtylla e dytë e financimit lindi më 1993, me iniciativën e Jashar Salihut, veprimtar i Lëvizjes Popullore të Kosovës (LPK): fondi "Vendlindja Thërret", me qendër në Zvicër.

Ndryshe nga Trepërqindëshi, që ushqente shkollat e spitalet, Vendlindja Thërret kishte një qëllim të hapur: vetëfinancimin e luftës çlirimtare. Nga degët e tij të ngritura në mbarë Evropën e Amerikën e Veriut, paratë rridhnin drejt Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe shndërroheshin në armë e pajisje që kalonin kufirin e tejkalueshëm Shqipëri–Kosovë. Sipas vlerësimeve federale zvicerane, mbledhja e fondeve për UÇK-në nga mërgata arriti kulmin rreth një milion paund në vit gjatë fazës më të nxehtë të konfliktit.

Më 5 korrik 1998, në Red Lion Square të Londrës, mërgata u thirr publikisht të jepte para për blerjen e armëve. Ai apel i hapur, i paimagjinueshëm pak vite më parë, tregonte se diaspora kishte kaluar përfundimisht nga financimi i një shteti pa armë në financimin e një ushtrie. Ishin kursimet e të njëjtëve punëtorë — tani jo për mësuesit, por për pushkët — që u kthyen në mburojën e fshatrave të Drenicës gjatë masakrave dhe dëbimit të vitit 1999.

Konica do ta kishte vënë gishtin te plaga

Do të ishte propagandë naive ta mbyllnim këtu, me lavdërime. Mërgata financoi lirinë — kjo është e vërtetë dhe e madhe. Por liria, kur paguhet me arka të mbushura nga njerëz që besojnë, sjell edhe tundimin e atyre që i ruajnë arkat.

Fondi i Trepërqindëshit funksionoi gjatë, deri rreth vitit 2006, dhe raportet e tij financiare nuk u bënë kurrë plotësisht publike. Vite më pas, drejtësia e Kosovës ngriti aktakuza për keqpërdorim: vetë Bukoshi u mor në pyetje, dhe në një proces të vitit 2023 dy bashkëpunëtorë të tij u shpallën fajtorë për përvetësim, të detyruar të kompensonin shuma të konsiderueshme në buxhetin e Kosovës. Edhe rreth fondeve të luftës qarkulluan akuza për menaxhim të errët dhe keqpërdorim.

Një gazetë në traditën e Diellit nuk i fsheh këto. Sepse heroizmi i punëtorit që dha tre për qind të rrogës nuk zvogëlohet aspak nga pandershmëria e atij që mund t'i ketë vjedhur ato para — përkundrazi, ai bëhet edhe më i madh. Tradhtia e besimit është krim pikërisht ngaqë besimi ishte i shenjtë. Mërgata e financoi rrugën e gjatë drejt lirisë me një ndershmëri që meriton t'i ruhet kujtesa e pastër, edhe nëse disa duar që e administruan atë para nuk qenë po aq të pastra.

Kjo është morali i fundit i kësaj historie: liria e Kosovës nuk u dhurua nga askush. U blegtua, copë-copë, nga një popull i shpërndarë në katër kontinente, që zgjodhi të paguante për një vendlindje që shumë prej tyre s'do ta shihnin më kurrë. Vendlindja thirri — dhe mërgata u përgjigj me të vetmen monedhë që kishte: punën e saj.

Burimet:

• Wikipedia, "Bujar Bukoshi" dhe "Jashar Salihu" — kryeministri i qeverisë në mërgim dhe themeluesi i fondit "Vendlindja Thërret"
• Wikipedia, "Kosovo Liberation Army" dhe "People's Movement of Kosovo (LPK)" — struktura e financimit dhe roli i LPK-së
• Prishtina Insight; KOHA.net; Telegrafi — për Fondin e Trepërqindëshit, sistemin paralel të arsimit/shëndetësisë dhe proceset gjyqësore për keqpërdorim
• Vlerësime federale zvicerane mbi vëllimin e fondeve të mbledhura për UÇK-në (raportuar nga shtypi britanik)

— Redaksia ZHURMA