Kriza e vitit 1997

Nga nëntori i vitit 1996 deri në mars të 1997-ës, Shqipëria kaloi nga një ekonomi që dukej se po lulëzonte në një shtet të shkrirë. Skemat piramidale, ku kishin futur kursimet rreth dy të tretat e popullsisë, ranë njëra pas tjetrës; me to ranë kursimet e një kombi, besimi te institucionet dhe, brenda pak muajsh, vetë rendi shtetëror. Jugu u ngrit në kryengritje, depot ushtarake u plaçkitën dhe një vend anëtar i OSBE-së u zhyt në një anarki të armatosur që la pas, sipas vlerësimeve, nga 1 600 deri në rreth 2 000 të vrarë. Kriza e vitit 1997 mbetet shthurja më e thellë e shtetit shqiptar pas komunizmit — dhe një pjesë e arsenalit që humbi Tirana do të armatoste, një vit më vonë, Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës.

Pse ka rëndësi

• Skemat piramidale, ku investoi rreth dy të tretat e popullsisë, kishin në nëntor 1996 detyrime prej 1,2 miliardë dollarësh, gati gjysma e prodhimit të brendshëm bruto të vendit.
• Rënia e tyre solli kryengritjen e jugut, plaçkitjen e depove me qindra mijëra armë dhe një anarki që la pas nga 1 600 deri në rreth 2 000 të vrarë.
• Shteti nuk u rrëzua nga një pushtues, por u zbraz nga brenda; dhe një pjesë e armëve të plaçkitura kaloi kufirin e forcoi UÇK-në në prag të luftës së Kosovës.

Piramidat: ekonomia e iluzionit

Pas rënies së diktaturës së Enver Hoxhës, Shqipëria hyri në tregun e lirë si vendi më i varfër dhe më i izoluar i Evropës, me një sistem financiar rudimentar: tri bankat shtetërore mbanin 90 për qind të depozitave dhe kishin kredinë të kufizuar rreptë nga banka qendrore. Në atë zbrazëti lulëzuan të ashtuquajturat firma huamarrëse, të parat që në vitet 1991–1992. Disa nga më të mëdhat — VEFA, Gjallica dhe Kamberi — kishin investime reale, por dyshoheshin gjerësisht për kontrabandë drejt ish-Jugosllavisë nën sanksionet e OKB-së, që besohej se ishte burimi i fitimeve të tyre. Të tjera, si Sudja, Xhaferri apo Populli, ishin skema piramidale të pastra, pa asnjë pasuri reale, që paguanin investitorët e vjetër me paratë e të rinjve.

Kur sanksionet ndaj Jugosllavisë u pezulluan në fund të vitit 1995, kontrabanda u shter dhe nisi gara për depozitues. Në janar 1996 firmat kryesore i ngritën interesat nga 4–5 në 6 për qind në muaj; para zgjedhjeve të majit, në 8 për qind. Po atë vit lindën Xhaferri dhe Populli, ndërsa Sudja ofronte 12 deri në 19 për qind në muaj. Në korrik Kamberi shkoi në 10 për qind, në shtator Populli në mbi 30 për qind në muaj; në nëntor Xhaferri premtonte t'ua trefishonte paratë depozituesve brenda tre muajve, dhe Sudja iu përgjigj duke premtuar t'ua dyfishonte brenda dy muajve. Një interes i tillë nuk ishte investim me rrezik të lartë; ishte njoftim se fundi po afrohej.

Xhaferri dhe Populli tërhoqën brenda pak muajsh gati dy milionë depozitues, në një vend me 3,5 milionë banorë; VEFA, me detyrimet më të mëdha, kishte vetëm 85 mijë. Familje të tëra shitën shtëpitë, fshatarët shitën bagëtinë për të hyrë në lojë. Deri në nëntor 1996, vlera nominale e detyrimeve të skemave arriti 1,2 miliardë dollarë — gati gjysma e prodhimit të brendshëm bruto të vendit.

Paralajmërimet e shpërfillura dhe shembja

Rreziku nuk ishte i fshehtë. Banka e Shqipërisë zbuloi se depozitat e VEFA-s në sistemin bankar barazonin 120 milionë dollarë, 5 për qind të PBB-së, ndërsa Fondi Monetar Ndërkombëtar dhe Banka Botërore paralajmëruan disa herë. Megjithatë ministria e Financave nuk e paralajmëroi publikun deri në tetor 1996, dhe edhe atëherë bëri një dallim të rremë mes firmave me investime reale, të paraqitura si të afta për të paguar, dhe skemave piramidale të pastra. Komisioni hetimor i ngritur në nëntor nën presionin e jashtëm nuk u mblodh kurrë.

Afërsia politike punonte si garanci e heshtur. Zyrtarë të lartë shfaqeshin rregullisht në ceremonitë e firmave; në nëntor 1996, kur piramidat kishin nisur të çaheshin, kryeministri dhe kryetari i Kuvendit pranuan medalje për përvjetorin e njërës prej tyre. Në zgjedhjet e 1996-ës disa firma i dhanë kontribute fushate Partisë Demokratike në pushtet, dhe kur u përmend mundësia e pastrimit të parave, vetë presidenti i vendit doli në mbrojtje të tyre. Për qytetarin, mesazhi ishte i qartë: nëse shteti nuk i ndalon, janë të sigurta.

Matematika e një skeme piramidale është e pashmangshme: kur fluksi i parave të reja ndalon, e gjithë ndërtesa shembet. Më 19 nëntor 1996 Sudja nuk i pagoi dot detyrimet, dhe shembja nisi. Depozitat e reja u shterën; përpjekja e VEFA-s, Kamberit, Silvës dhe Cenajt për t'i qetësuar depozituesit duke i ulur interesat në 5 për qind në muaj dështoi. Në janar 1997 Sudja dhe Gjallica shpallën falimentimin, dhe trazirat shpërthyen. Qeveria ngriu llogaritë bankare të Xhaferrit dhe Popullit, 250 milionë dollarë, dhe në shkurt Kuvendi miratoi një ligj që i ndalonte skemat piramidale pa i përkufizuar ato. Një vendim i vonë doli i drejtë: shteti refuzoi t'i kompensonte depozituesit për humbjet. Kursimet e një vendi të tërë ishin avulluar.

Nga protesta te kryengritja

Zemërimi shpërtheu i pari në jug dhe në qendër. Më 24 janar 1997, në Lushnjë, protestuesit u vunë flakën bashkisë, këshillit të rrethit dhe kinemasë së qytetit. Në shkurt qendra e revoltës u bë Vlora — qyteti që kishte dëbuar pushtuesin italian në 1920 dhe ku, më 28 nëntor 1912, ishte shpallur vetë shteti. Më 20 shkurt studentët e universitetit të Vlorës hynë në grevë urie, duke kërkuar dorëheqjen e qeverisë dhe kthimin e plotë të parave të humbura te Gjallica. Në fillim të marsit qeveria e Partisë Demokratike u detyrua të jepte dorëheqjen dhe u shpall gjendja e jashtëzakonshme, por rendi po shpërbëhej kudo.

Në shumë qytete njësitë e policisë dhe të ushtrisë dezertuan ose u shkrinë; pushtetin lokal e morën komitetet e shpëtimit, grupe të armatosura dhe, në disa raste, banda kriminale. Qeveria humbi kontrollin e jugut. Vlora, ku kishte lindur shteti, ishte tani qyteti ku ai pushoi së ekzistuari.

Arsenalet e hapura

Ngjarja që e shndërroi një krizë politike në katastrofë kombëtare ishte plaçkitja e depove ushtarake. Diktatura e Hoxhës, e ndërtuar mbi doktrinën e luftës popullore, kishte grumbulluar armë për ta armatosur gjithë popullsinë; në mars 1997, ndërsa ushtria shpërbëhej, popullsia i mori vetë. Sipas shifrave të OKB-së, të botuara nga Small Arms Survey, shteti humbi kontrollin mbi 643 220 armë zjarri — mes tyre 226 mijë kallashnikovë, 351 mijë pushkë të zakonshme, 38 mijë pistoleta dhe 25 mijë mitralozë — si dhe mbi rreth 1,5 miliard fishekë e 3,5 milionë granata dore, shumica dërrmuese e të cilave nuk u rikuperuan kurrë. Vlerësimet ndryshojnë: një raport i policisë shqiptare i vitit 2001 jep 549 775 armë, ndërsa Fondi Monetar Ndërkombëtar flet për një milion. Një komb i tërë u armatos brenda pak javësh.

Pasoja ishte e menjëhershme dhe e përgjakshme. Në përplasjet në rrugë, në shkëmbimet e zjarrit mes bandave dhe në aksidentet me armë e municione të pakontrolluara humbën jetën, sipas vlerësimeve, nga 1 600 (Unioni Ndërparlamentar) deri në rreth 2 000 njerëz (Fondi Monetar Ndërkombëtar).

Qeveria e pajtimit dhe Operacioni Alba

Përballë kolapsit, forcat politike u detyruan të uleshin në një tryezë. Më 9 mars 1997 partitë ranë dakord për një Qeveri të Pajtimit Kombëtar; kryeministër u emërua socialisti Bashkim Fino, ish-kryetar i bashkisë së Gjirokastrës (1992–1996), dhe qeveria e re u betua më 12 mars. OSBE-ja u mblodh me urgjencë në mars dhe mbështeti një ndërhyrje të shpejtë ushtarake; misionin e saj të vëzhgimit në zgjedhje e drejtoi më vonë një ish-kancelar austriak.

Më 28 mars 1997, Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi Rezolutën 1101 me 14 vota pro, asnjë kundër dhe një abstenim, të Kinës: një forcë shumëkombëshe mbrojtjeje, e përkohshme dhe e kufizuar, me komandë italiane dhe me mandat tremujor, për të siguruar shpërndarjen e ndihmave humanitare dhe një mjedis të sigurt për organizatat ndërkombëtare. Operacioni Alba nisi më 15 prill, kur marinsat francezë zbarkuan në portin e Durrësit dhe parashutistët italianë në aeroportin pranë Tiranës; forca arriti mbi gjashtë mijë ushtarë nga disa vende dhe qëndroi deri në gusht. Nuk ishte një forcë çarmatosjeje — armët mbetën në duart e popullit — por prania ndërkombëtare ndihmoi që vendi të shkonte drejt zgjedhjeve.

Zgjedhjet e parakohshme parlamentare u mbajtën më 29 qershor 1997, me raund të dytë më 6 korrik, nën vëzhgim ndërkombëtar dhe bashkë me një referendum për monarkinë. Partia Socialiste fitoi 101 nga 155 vendet e Kuvendit; vëzhguesit i gjykuan zgjedhjet të kënaqshme dhe të vlefshme, pa shkuar deri te cilësimi i lira dhe të ndershme. Presidenti la detyrën më 23 korrik, dhe forcat e Alba-s u larguan në gusht. Shteti do t'i mblidhte pasojat për vite me radhë.

Otranto

Kriza nuk u mat vetëm në para dhe në armë. Më 28 mars 1997, po atë ditë kur votohej Rezoluta 1101, anija Kateri i Radës, e nisur nga Vlora me refugjatë që po iknin drejt Italisë, u godit në kanalin e Otrantos nga korveta italiane Sibilla, që po përpiqej ta ndalte, dhe u fundos. Gratë dhe fëmijët ishin futur në barkun e anijes, në strehën që u bë kurth. Humbën jetën të paktën 81 veta; 24 trupa nuk u gjetën kurrë; mbijetuan 34. Pas një procesi që zgjati më shumë se një dekadë, gjykata e apelit në Lecce dënoi në vitin 2011 timonierin shqiptar me tre vjet dhe komandantin e korvetës me dy vjet burg për vrasje nga pakujdesia. Ajo natë mbetet tragjedia më e rëndë civile e vitit dhe kujtesa më e drejtpërdrejtë se çmimi i vërtetë i 1997-ës u pagua nga familje, jo nga bilance.

Likuidimi dhe çmimi ekonomik

Pjesa dërrmuese e parave nuk u rikuperua kurrë. Vetëm në korrik 1997 Kuvendi i ri miratoi, me ndihmën e FMN-së dhe të Bankës Botërore, ligjin që caktoi administratorë të huaj nga firma ndërkombëtare kontabiliteti për t'i likuiduar skemat. Ata nisën punë në nëntor 1997, kur pasuritë likuide të firmave ishin tkurrur shumë; pronarët i sfiduan në gjykatë dhe i kërcënuan me dhunë, dhe kontrolli i plotë mbi të gjitha firmat u arrit vetëm në mars 1998. Pronarët që nuk kishin ikur përfunduan në burg. Prodhimi ra rreth 7 për qind në 1997, inflacioni kaloi 40 për qind, dhe deri në fund të qershorit leku kishte humbur 40 për qind të vlerës ndaj dollarit. Mijëra njerëz u varfëruan, nga kursimet e humbura ose nga pronat e shkatërruara në dhunë.

Trashëgimia: arsenali që shkoi drejt Kosovës

Kriza e 1997-ës nuk ishte thjesht një falimentim ekonomik; ishte prova se sa i brishtë kishte mbetur shteti shqiptar gjashtë vjet pas rënies së komunizmit — pa institucione financiare të besueshme, pa kontroll mbi tregun e kapitalit, pa aftësinë për ta mbajtur monopolin e dhunës. Shteti nuk u rrëzua nga një pushtues; u zbraz nga brenda, sepse kishte lejuar, dhe pjesërisht kishte legjitimuar, një mashtrim mbi kursimet e popullsisë. Për shumëkënd mbeti plaga themelore e tranzicionit shqiptar, dhe çdo debat i mëvonshëm për besimin te shteti ka rrënjën aty.

Por historia pati një kthesë që rrallë tregohet me tërë peshën e saj. Analistët e Small Arms Survey vlerësojnë se më shumë se gjysma e armëve të plaçkitura u nxorën jashtë vendit, dhe se kontrabandistët, duke përfituar nga trazirat në Kosovë, i shitnin kallashnikovët e plaçkitur për 150 dollarë copën. Armët që vërshuan ndihmuan ta shndërronin Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës nga një grup i vogël në një forcë shumë më të madhe. Një pjesë e arsenalit që i rrëshqiti nga duart shtetit shqiptar në 1997 u bë kështu, në 1998–99, arsenal i luftës për çlirimin e Kosovës. Në rrjetin e gjerë shqiptar, që lidhet përtej kufijve, një shembje në Shqipëri u shndërrua, pa e dashur askush, në mjet të një lufte për liri në Kosovë.