Kriza e vitit 1997: piramidat, kryengritja dhe shteti që u shemb

Në janar të vitit 1997, brenda pak javësh, Shqipëria kaloi nga një ekonomi që dukej se po lulëzonte në një shtet të shkrirë. Skemat piramidale që kishin thithur kursimet e rreth dy të tretave të popullsisë ranë njëra pas tjetrës; me to ranë edhe kursimet e një kombi të tërë, besimi te institucionet dhe, brenda dy muajve, vetë rendi shtetëror. Jugu u ngrit në kryengritje, arsenalet ushtarake u plaçkitën, dhe një vend anëtar i OSBE-së u zhyt në një anarki të armatosur që la pas rreth dy mijë të vdekur. Kriza e vitit 1997 mbetet shthurja më e thellë e shtetit shqiptar në periudhën pas komunizmit — dhe, siç do të tregonte viti pasues, arsenali që humbi Tirana do të armatoste luftën e Kosovës.

Piramidat: ekonomia e iluzionit

Pas rënies së diktaturës komuniste, në zbrazëtinë e një sistemi bankar të papjekur lulëzuan të ashtuquajturat firma huamarrëse — skema që premtonin interesa mujore prej 5, 8, madje 25 për qind. Disa, si VEFA Holding, kishin edhe aktivitete reale tregtare që maskonin natyrën e tyre; të tjera, si Sudja, Xhaferri apo Populli, ishin skema Ponzi të pastra, që paguanin investitorët e vjetër me paratë e të rinjve. Në kulmin e euforisë, familje të tëra shitën shtëpi e bagëti për të investuar; sipas vlerësimeve, depozitat e grumbulluara i kaluan një miliard dollarë — afër gjysmës së prodhimit të brendshëm bruto të vendit.

Matematika e një skeme piramidale është e pashmangshme: kur fluksi i parave të reja ndalon, e gjithë ndërtesa shembet. Kjo ndodhi në janar 1997. Firmat filluan të mos paguanin; disa shpallën falimentimin, të tjera thjesht u zhdukën me paratë. Kursimet e miliona njerëzve u avulluan brenda ditësh.

Nga protesta te kryengritja

Zemërimi shpërtheu i pari në jug. Më 24 janar 1997, në Lushnjë, protestuesit dogjën ndërtesa publike; brenda javësh, revolta u përhap në Vlorë — po ai qytet që kishte dëbuar pushtuesin në 1920 — dhe në gjithë Shqipërinë e jugut. Qeveria e Partisë Demokratike e humbi shpejt kontrollin: kryeministri Aleksandër Meksi dha dorëheqjen më 1 mars, ndërsa presidenti Sali Berisha shpalli gjendjen e jashtëzakonshme dhe u rizgjodh nga parlamenti më 3 mars, në një vend ku rendi po shpërbëhej.

Në shumë qytete, njësitë e policisë dhe të ushtrisë u shpërndanë ose u shkrinë; pushtetin lokal e morën "komitete shpëtimi", grupe të armatosura dhe, në disa raste, banda kriminale. Shteti qendror pushoi së ekzistuari mbi gjysmën jugore të territorit.

Arsenalet e hapura

Ngjarja që e shndërroi një krizë politike në një katastrofë kombëtare ishte plaçkitja e depove ushtarake. Ndërsa ushtria shpërbëhej, popullata mori me duart e veta çka gjeti në arsenale. Sipas vlerësimeve të UNDP-së, u plaçkitën rreth 656 mijë armë zjarri të llojeve të ndryshme, 1,5 miliard fishekë, rreth 3,5 milionë granata dore dhe afër një milion mina. Një komb i tërë u armatos brenda pak javësh.

Pasoja ishte e menjëhershme dhe e përgjakshme. Në përplasjet e rrugës, në shkëmbimet e zjarrit mes bandave dhe në aksidentet me armë të pakontrolluara, humbën jetën rreth 2 mijë njerëz, ndërsa 3.700 deri në 5.000 u plagosën — shumica gjatë marsit e majit të 1997-ës.

Qeveria e pajtimit dhe Operacioni Alba

Përballë kolapsit, forcat politike u detyruan të ulen në tryezë. Më 9 mars 1997 u ngrit një Qeveri e Pajtimit Kombëtar, e drejtuar nga kryebashkiaku i Gjirokastrës, Bashkim Fino. Bashkësia ndërkombëtare ndërhyri me ndërmjetësim: më 14 mars, OSBE-ja emëroi ish-kancelarin austriak Franz Vranitzky si të dërguar të posaçëm për krizën shqiptare.

Më 28 mars 1997, Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi Rezolutën 1101, që autorizoi një forcë shumëkombëshe mbrojtjeje. Operacioni Alba, i udhëhequr nga Italia dhe i përbërë nga rreth 7 mijë ushtarë të njëmbëdhjetë vendeve, zbarkoi në Durrës më 15 prill dhe qëndroi deri në gusht, me mandat mbrojtjeje humanitare dhe sigurimi të ndihmave. Nuk ishte një forcë çarmatosjeje — armët mbetën në duart e popullit — por rikthimi i një pranie ndërkombëtare ndihmoi të stabilizohej vendi drejt zgjedhjeve.

Zgjedhjet e parakohshme parlamentare u mbajtën më 29 qershor 1997, me raund të dytë më 6 korrik. Partia Socialiste fitoi bindshëm; Sali Berisha e pranoi humbjen dhe dha dorëheqjen nga presidenca në fund të korrikut. Kryengritja u shpall zyrtarisht e mbyllur më 11 gusht 1997, por shteti do t'i mblidhte pasojat për vite me radhë.

Trashëgimia: arsenali që shkoi drejt Kosovës

Kriza e 1997-ës nuk ishte thjesht një falimentim ekonomik; ishte prova se sa i brishtë kishte mbetur shteti shqiptar një dekadë pas komunizmit — pa institucione financiare të besueshme, pa një kulturë kontrolli mbi kapitalin, pa aftësinë për ta mbajtur monopolin e dhunës. Për shumëkënd mbeti plaga themelore e tranzicionit shqiptar.

Por historia pati një kthesë që rrallë tregohet me tërë peshën e saj. Një pjesë e madhe e qindra mijëra armëve të plaçkitura nuk u kthyen kurrë; ato kaluan kufirin verior dhe, brenda një viti, u gjendën në duart e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Arsenali që i rrëshqiti nga duart shtetit shqiptar në 1997 u bë, në 1998–99, arsenali i çlirimit të Kosovës. Në rrjetin e gjerë shqiptar — ku e njëjta trupë kombëtare lidhet përtej kufijve — një shkatërrim në Tiranë u shndërrua, pa e dashur askush, në mjetin e një lufte për liri në Prishtinë.