Mali i Pashtrikut: kufiri e ndau më dysh, pelegrinazhi s'e pyeti kurrë

Nga Qafa e Morinës deri te Vërmica, aty ku Drini i Bardhë del në fushë, ngrihet një kurriz i vetëm gëlqeror që nga larg duket i zhveshur dhe i palëvizshëm. Është Mali i Pashtrikut — 1.988 metra, maja më e lartë e Hasit dhe një nga malet me dominancë më të madhe në gjithë hapësirën shqiptare. Mbi kreshtën e tij kalon sot një vijë ndarëse shtetërore: gjysma perëndimore i takon Hasit të Kukësit, gjysma lindore komunës së Prizrenit. Vija është e re — një shekull e ca. Mali, kullotat, shtigjet e barinjve dhe varri i vogël në majë janë shumë më të vjetër se ajo, dhe kurrë nuk e kanë njohur.

Pse ka rëndësi

• Kreshta e Pashtrikut është kufi shtetëror Shqipëri–Kosovë që nga vendimet e Konferencës së Londrës (1912–1913): i njëjti mal, dy shtete, një popull.
• Në majë ndodhet një varr i shenjtëruar që tradita ia vesh Sari Salltëkut — «Vorri i mirë» — ku pelegrinazhi gushtor i banorëve të Hasit, Gjakovës dhe Prizrenit vazhdoi edhe në vitet e ateizmit shtetëror.
• Më 26 maj–10 qershor 1999 maja u bë objektiv ushtarak në një nga betejat e fundit të çlirimit të Kosovës; njëzet vjet më vonë, më 2019, të dy qeveritë nisën ta shpallin të njëjtin mal zonë të mbrojtur.

Një mal gëlqeror midis dy luginave

Pashtriku është masiv gëlqeror i moshës mesozoike, i ndërtuar me formacione karstike: shkëmb i zhveshur, gropa, hurdha dhe pothuajse asnjë rrjedhë uji në sipërfaqe — uji zbret brenda gurit dhe del poshtë, në burime. Struktura është monoklinale, me një përthyerje të fortë nga jugperëndimi, dhe masivi nuk është një majë e vetme por një familje kulmesh: Mali i Kunorës, Mali i Zanit, Mali i Plumbit, Mali i Zinit. Faqet jugore, veriore e veriperëndimore janë kryesisht të zhveshura e shkëmbore; ato perëndimore e lindore mbajnë pyje lisi. Bimësia e regjistruar në studimin Bimësia në Pashtrik (1966) numëron ndër të tjera bar kërpudhe të arave (Cerastium arvense), sanëz (Sanguisorba) dhe tërshërë të artë (Trisetum flavescens) — flora e një kullote të lartë, jo e një pylli.

Me 1.423 metra dominancë topografike, Pashtriku është maja më dominuese e krahinës dhe një nga më dominueset e Ballkanit — arsyeja pse duket kaq i vetmuar nga fusha e Gjakovës dhe nga Hasi njëkohësisht. Burimet ndryshojnë me një-dy metra për lartësinë (1.987–1.989 m); shifra që përsëritet më shpesh, dhe që e mban edhe Këshilli i Qarkut Kukës, është 1.988 metra. Ngjitja klasike nis nga fshati Gorozhup përmes Cahanit: rreth 12 kilometra vajtje-ardhje, 1.200 metra ngjitje, gjashtë orë ecje.

«Vorri i mirë»: pelegrinazhi që nuk e pyeti kufirin

Në kulm ndodhet një varr i vogël i shenjtëruar, të cilin tradita popullore ia vesh Sari Salltëkut — dervishit endacak të shekullit XIII, figura më e përhapur e shenjtërisë popullore në trojet shqiptare. Emri i tij është ngulur në një varg majash: Kruja, Shkëlzeni i Tropojës, Selgjiku i Lazaratit, Gjallica — dhe Pashtriku. Tradita e «varreve të shumta» nuk është kontradiktë për besimtarin: është shenjë se kulti i shenjtorit u ngjit atje ku mali ishte tashmë i shenjtë.

Etnografia shqiptare e lexon pikërisht kështu këtë tip vendi. Sanktuaret e majave — Tomorri, Pashtriku, Shkëlzeni — janë shtresë e vjetër e një kulti malor autokton, mbi të cilin emri i dervishit u vendos më vonë si etiketë, ashtu siç ndodhi edhe me kulmet e krishtera të Ballkanit. Prandaj pelegrinazhi nuk është ceremoni xhamie: është ngjitje familjare, kurban, bukë e ndarë në kullotë, lutje për shëndet e për fëmijë, dhe zbritje para se të errësohet.

Për datën, burimet nuk pajtohen — dhe kjo mospajtueshmëri është vetë dëshmi se kemi të bëjmë me një kalendar popullor, jo liturgjik. Kronikat lokale të Hasit e vendosin vizitën në harkun 1–21 gusht, me ditën kryesore më 14 gusht; udhërrëfyesit e huaj shënojnë 22 gushtin; të gjitha bien dakord për një gjë — se është gusht, muaji kur bjeshka është e hapur dhe tufa është lart. Pelegrinazhi, sipas të njëjtave kronika, vazhdoi edhe gjatë komunizmit, kur feja ishte e ndaluar me kushtetutë: njerëzit ngjiteshin si «për ajër», dhe ktheheshin me kurbanin e bërë.

Ngjitën dhe ngjiten njerëz nga të dyja anët e vijës: nga Hasi i Prizrenit dhe nga Gjakova në Kosovë, nga zona kufitare e Kukësit në Shqipëri. Kjo është e vetmja ceremoni në rajon ku dy shtete takohen pa doganë — sepse maja u takon të dyve dhe asnjërit.

Kalendari i bariut mbi kufi

Përpara se të ishte kufi ose objektiv ushtarak, Pashtriku ishte kullotë. Faqet e tij të larta hyjnë në të njëjtin sistem bariu që mban gjallë gjithë malësinë shqiptare: verimi lart me tufën, dimërimi poshtë në katund, dhe një kalendar që e hap vitin e bariut në pranverë dhe e mbyll në vjeshtë. Toponimia e ruan pa koment — «Mali i Zanit» në po këtë masiv mban emrin e perëndeshës që, në besimin popullor, zotëron bjeshkën dhe kullotën.

Kjo është arsyeja pse pelegrinazhi bie në gusht dhe jo në dimër, pse shtigjet drejt majës janë shtigje bagëtie dhe jo rrugë ushtarake, dhe pse e drejta mbi kullotën e përbashkët këtu rregullohej me zakon e jo me katastër. Mali ishte infrastrukturë ekonomike përpara se të ishte simbol.

1913: vija që e preu majën më dysh

Vendimet e Konferencës së Londrës (1912–1913) e lanë gjysmën e trojeve shqiptare jashtë shtetit të ri, dhe një nga vijat e reja u vizatua pikërisht mbi kreshtën e Pashtrikut. Për herë të parë në historinë e njohur, bariu që ngjitej nga Hasi i Kukësit dhe bariu që ngjitej nga Hasi i Prizrenit ndaheshin nga një kategori juridike në kulm të kullotës së tyre të përbashkët. Nën Jugosllavi vija u militarizua: brezi kufitar u mbyll, kalimi u bë vepër penale, dhe e njëjta shpatë mali u kthye në zonë ushtarake me kulla vrojtimi.

Vija mbeti aty tetëdhjetë e ca vjet. Ajo që nuk u nda kurrë ishte gjuha në të dy anët, dasmat përtej kufirit, dhe ngjitja e gushtit.

1999: maja si objektiv ushtarak

Midis 26 majit dhe 10 qershorit 1999, Pashtriku u bë front. Në betejën që mban emrin e tij, njësitë e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës sulmuan lart mbi këtë kreshtë ndërsa aviacioni i NATO-s godiste pozicionet serbe mbi të njëjtin kurriz — një nga përplasjet e fundit dhe më të rënda para tërheqjes së forcave jugosllave. Pak në veri, në Koshare, i njëjti kufi ishte thyer për herë të parë më 9 prill. Për dy muaj, mali i kurbanit dhe i kullotës u lexua në harta si këmbë-kodrash me kuota.

2019: i njëjti mal, dy vendime

Më 22 maj 2019, ministri shqiptar i Turizmit dhe Mjedisit Blendi Klosi dhe homologu i tij kosovar Fatmir Matoshi ranë dakord për shpalljen e Malit të Pashtrikut zonë të mbrojtur dhe për formalizimin e një parku natyror të përbashkët ndërkufitar; vendimi kosovar pritej të zyrtarizohej më 28 nëntor. Sot ana kosovare mban statusin e zonës së mbrojtur «Mali i Pashtrikut», ndërsa nga ana shqiptare kërkesa për të njëjtin status është ngritur vazhdimisht nga institucionet e Kukësit.

Historikisht kjo është shifra më e qetë dhe më domethënëse e gjithë dosjes: i njëjti mal që u nda me vizë më 1913 dhe u sulmua me artileri më 1999, filloi më 2019 të trajtohet nga të dy shtetet si një trup i vetëm — jo si kufi, po si pasuri e përbashkët. Kufiri mbetet aty ku është. Por vendimi e pranon atë që bariu dhe pelegrini e kanë ditur gjithnjë: se Pashtriku është një mal, jo dy.