Shaban Jashari: mësuesi i Prekazit që e ktheu shtëpinë në shkollë

Para se Prekazi të bëhej emër lufte, ishte një klasë. Shaban Jashari e nisi jetën publike si mësues fshati — dhe pikërisht ajo e bëri të rrezikshëm: një burrë që u mësonte fëmijëve shqip dhe histori shqiptare në një shtet që i donte të dyja të vogla. Për këtë e hoqën nga shkolla dhe e futën në burg; për këtë, dyzet vjet më vonë, artileria erdhi te dera e tij. Në mars 1998, në moshën 73-vjeçare, ai nuk doli nga shtëpia. Nyja e tij në rrjetin shqiptar nuk është pushka e djalit — është abetarja që e paraprin atë.

Pse ka rëndësi

• Shaban Jashari lindi më 2 prill 1924 në Prekaz të Skenderajt dhe nisi punën si mësues në Skenderaj e fshatrat përreth në vitin 1949.
• Më 1952 autoritetet jugosllave e larguan nga arsimi për edukimin atdhetar që u jepte nxënësve dhe e arrestuan; kaloi mbi gjashtë vjet nëpër burgje, pastaj u kthye te toka e vet në Prekaz.
• Në mars 1998, 73 vjeç, nuk doli nga shtëpia kur artileria serbe erdhi te dera — ai ishte babai i Adem dhe Hamëz Jasharit.

Kush ishte

Shaban Murat Jashari lindi më 2 prill 1924 në Prekaz të Skenderajt, në zemër të Drenicës. Shkollimin e parë e mori në mejtep e medrese — rruga e vetme e arsimit që u mbeti fshatarëve shqiptarë të Kosovës nën Jugosllavinë mes dy luftërave — dhe e plotësoi gjatë Luftës së Dytë Botërore me mësues të ardhur nga Shqipëria, në atë dritare të shkurtër kur shkolla shqipe u hap sërish në Kosovë. Kur dritarja u mbyll, dija e mbetur në duart e tij u kthye në profesion: në 1949 nisi punën si mësues në Skenderaj dhe fshatrat përreth.

Karriera e tij në arsim zgjati pak. Në 1952 autoritetet e larguan nga procesi arsimor — arsyeja e regjistruar në kujtesën familjare dhe në biografitë e mëvonshme është edukimi atdhetar që u jepte nxënësve — dhe menjëherë pas kësaj e arrestuan. Kaloi mbi gjashtë vjet nëpër burgjet jugosllave. Kur doli, nuk u kthye më te tabela e zezë: u mor me bujqësi, në tokën e vet, në Prekaz. Mësuesi u bë fshatar, por shtëpia mbeti shkollë.

Shtëpia si shkollë

30 dhjetor 1991

Rrethimi i parë i shtëpisë së Jasharëve ndodhi më 30 dhjetor 1991: forca të mëdha policore serbe, të mbështetura nga njësi ushtarake jugosllave, rrethuan oborrin në Prekaz. Shaban Jashari u arrestua atë ditë dhe u lirua pas pak — sipas biografive, për mungesë provash. Ishte hera e parë që shteti erdhi te dera e tij me armë e jo me shkresë; nuk do të ishte e fundit. Sulme të tjera pasuan në vitet 1996–1998, përfshirë atë të janarit 1998, të cilit familja i shpëtoi.

Në atë periudhë Shabani ishte tashmë burrë i moshuar, mbi gjashtëdhjetë e pesë vjeç. Zgjedhja e tij — të mos e braktisë shtëpinë as pasi u bë objektiv i njohur i policisë — është vendimi që përcakton gjithë historinë e mëvonshme të Prekazit. Nuk u largua, dhe familja nuk u shpërnda.

5 mars 1998

Në agimin e 5 marsit 1998, policia speciale serbe dhe forcat jugosllave nisën operacionin e madh kundër kompleksit të Jasharëve. Rrethimi zgjati tri ditë, me artileri, mitraloza të rëndë dhe helikopterë kundër një grushti luftëtarësh dhe një shtëpie me gra e fëmijë brenda. Shaban Jashari u vra atë ditë të parë, në moshën 73-vjeçare.

Kur armët heshtën më 7 mars, ishin vrarë rreth 58 pjesëtarë të familjes Jashari — burra, gra dhe fëmijë. Nga shtëpia e Shabanit doli e gjallë vetëm mbesa e tij njëmbëdhjetëvjeçare, Besarta Jashari, dëshmia e së cilës e nxori masakrën nga terri i propagandës zyrtare. Beogradi e quajti operacion kundër «terroristëve»; dokumentimi i Human Rights Watch, regjistri i Librit të Kujtesës dhe më vonë aktakuzat e Tribunalit të Hagës e emërtuan ndryshe.

Kronologjia

• 2 Prill 1924Lind në Prekaz të Skenderajt, Drenicë — bir i Murat Jasharit.
• 1930–40Shkollim në mejtep e medrese; gjatë Luftës II vijon mësimet me mësues nga Shqipëria.
• 1949Nis punën si mësues në Skenderaj dhe fshatrat përreth.
• 1952Largohet nga arsimi dhe arrestohet; kalon mbi gjashtë vjet nëpër burgjet jugosllave.
• pas burgutKthehet në Prekaz; merret me bujqësi. Shtëpia mbetet vend transmetimi i kujtesës kombëtare.
• 30 Dhj 1991Sulmi i parë serb mbi shtëpinë e Jasharëve; arrestohet dhe lirohet për mungesë provash.
• Janar 1998Sulm i ri mbi kompleksin; familja i shpëton rrethimit.
• 5 Mars 1998Nis rrethimi i madh i Prekazit. Bie i vrarë, 73 vjeç.
• 7 Mars 1998Heshtin armët: rreth 58 pjesëtarë të familjes Jashari të vrarë. Mbijeton mbesa Besarta.
• sotShtëpia e tij ruhet si pjesë e Kompleksit Përkujtimor «Adem Jashari» në Prekaz.

Nyja: mësuesi para komandantit

Rrjeti shqiptar i shekullit XX ka një hallkë që përsëritet nga Rilindja te Kosova e viteve '90: mësuesi. Ai që mban gjuhën kur shteti e ndalon, që ruan historinë kur kurrikula e fshin, që e kthen shtëpinë në klasë kur klasa mbyllet. Shaban Jashari është kjo hallkë në formën e saj më të thjeshtë dhe më të skajshme — nga tabela e zezë e Skenderajt te burgu jugosllav, dhe prej andej te një oborr fshati të rrethuar me tanke.

Kjo është arsyeja pse exhibiti i tij qëndron para atij të djemve, jo pas. Pa mësuesin, komandanti nuk shpjegohet. Kryengritja e Kosovës nuk lindi në malet e 1998-s; ajo u transmetua brez pas brezi në kuzhina, në oda dhe në rrëfime nate, në atë hapësirë private ku një popull i mbajtur jashtë institucioneve të veta e ruan veten. Prekazi 1998 është pika ku ajo hapësirë private u sulmua drejtpërdrejt — dhe, duke u sulmuar, u bë publike.

Dinjiteti, jo viktimizimi

Shaban Jashari nuk kërkoi vdekjen dhe nuk është i madh sepse vdiq. Është i madh sepse për dyzet e gjashtë vjet — nga largimi prej shkollës në 1952 deri në mëngjesin e 5 marsit 1998 — nuk ndryshoi qëndrim nën asnjë presion: as burgu, as heshtja e detyruar, as rrethimi i 1991-shit. Kjo qëndrueshmëri, jo tragjedia, është ajo që Muzeu regjistron këtu. Numrat e 7 marsit i përkasin gjykatave dhe librave të kujtesës; biografia e një mësuesi fshati që nuk hoqi dorë i përket kombit.

Burimet: Wikipedia shqip & anglisht, zërat «Shaban Jashari» / «Attack on Prekaz» (biografia, datat 2.4.1924 – 5.3.1998, arrestimi i 1952-shit, sulmi i 30 dhjetorit 1991); Radio Kosova e Lirë, biografia «Shaban Murat Jashari (2.4.1924 – 5.3.1998)»; Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998); Libri i Kujtesës së Kosovës (Kosovo Memory Book, Fondi për të Drejtën Humanitare) për regjistrin e viktimave të Prekazit; aktakuzat e TPNJ-së (ICTY) kundër zyrtarëve serbë për ngjarjet e marsit 1998. Shënim: shifra e të vrarëve të familjes Jashari jepet «rreth 58» sepse burimet luhaten mes 58 dhe 59 sipas kritereve të numërimit.